พุทธาปทาน: บารมีและปราสาทแห่งใจ
ศึกษาเชิงลึก

พุทธาปทาน: บารมีและปราสาทแห่งใจ

พุทฺธาปทานํ

คาถาที่พระพุทธเจ้าตรัสตอบพระอานนท์ว่าเหตุใดจึงเป็นพระสัพพัญญู ตั้งแต่ความปรารถนาในสำนักพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ ปราสาทแก้วที่สร้างด้วยใจเพื่อถวายพระพุทธเจ้าทั้งปวง การอุทิศบุญแก่สรรพสัตว์ บารมี ไปจนถึงพุทธานุศาสนีสามข้อ

๘ ข้อ

ในพุทธาปทาน ซึ่งเป็นเรื่องแรกของคัมภีร์อปทาน ขุททกนิกาย พระอานนท์ทูลถามพระพุทธเจ้าที่พระวิหารเชตวันว่า พระสัพพัญญูพุทธเจ้ามีจริงหรือ และเป็นได้ด้วยเหตุใด พระพุทธเจ้าตรัสตอบเป็นคาถาว่า ผู้ที่สร้างกุศลไว้ในพระพุทธเจ้าทั้งหลายแต่ยังไม่หลุดพ้น ย่อมบรรลุความเป็นพระสัพพัญญูได้ด้วยปัญญาอันแก่กล้า

อปทานเป็นคัมภีร์ที่รวบรวมคาถาซึ่งพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระเถระ และพระเถรี เล่าถึงกรรมดีที่ตนเคยทำไว้ในอดีตชาติและผลที่ได้รับจนถึงชาติสุดท้าย นักวิชาการส่วนใหญ่จัดอปทานไว้ในชั้นหลังของพระไตรปิฎก เมื่อเทียบกับนิกายหลักอย่างทีฆนิกายหรือมัชฌิมนิกาย ส่วนจารีตเถรวาทนับเป็นส่วนหนึ่งของขุททกนิกาย

เนื้อหาพุทธาปทานส่วนใหญ่เป็นภาพอันวิจิตร พระองค์ตรัสว่าได้นำรัตนะทั้งหลายในพุทธเขตมาด้วยใจ นิรมิตปราสาทแก้วหลายชั้น อัญเชิญพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งในอดีตและปัจจุบันมาประทับ ถวายจีวรและอาหาร แล้วอุทิศผลบุญแก่สรรพสัตว์ ตอนท้ายทรงสรุปบารมีที่บำเพ็ญ ประทานพุทธานุศาสนีสามข้อ และตรัสว่าพระพุทธเจ้าและพุทธธรรมเป็นอจินไตย ผลของความเลื่อมใสในสิ่งที่เป็นอจินไตยก็เป็นอจินไตยเช่นกัน

  1. ๑

    ปรารถนาพุทธภูมิมานับไม่ถ้วน พุทฺธตฺตํ อภิปตฺถยึ

    พระพุทธเจ้าตรัสว่า พระองค์เองก็ปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้าในสำนักพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ นับไม่ถ้วน บำเพ็ญบารมีจนบริบูรณ์ แล้วนมัสการพระพุทธเจ้าพร้อมพระสงฆ์ด้วยนิ้วทั้งสิบ และกราบสัมโพธิญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายด้วยเศียรเกล้า ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เป้าหมายใหญ่ในชีวิตไม่ได้สำเร็จในวันเดียว ให้แบ่งเป็นความเพียรเล็ก ๆ ที่ทำต่อเนื่องได้ และเคารพคนที่เดินทางนั้นมาก่อนเรา

  2. ๒

    ปราสาทแก้วที่สร้างด้วยใจ มนสา สพฺพมาหเร

    พระองค์ทรงนำรัตนะทั้งในอากาศและบนแผ่นดินในพุทธเขตมาด้วยใจ นิรมิตปราสาทแก้วสูงจรดฟ้า อัญเชิญพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกมาประทับ ถวายไตรจีวรจากต้นกัลปพฤกษ์และอาหารเต็มบาตรแก้ว คาถาตรัสว่าทานนั้นให้ด้วยใจ และเพราะกรรมดีกับความตั้งใจนั้น พระองค์ได้ไปเกิดในชั้นดาวดึงส์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนทำความดี ลองนึกภาพการให้ด้วยใจยินดีอย่างเต็มที่ แล้วเลือกทำสักอย่างเล็ก ๆ ที่ทำได้วันนี้ ให้ใจกับการกระทำไปด้วยกัน

  3. ๓

    ถามกันและกัน ตอบกันและกัน สาวกา พุทฺเธ ปุจฺฉนฺติ พุทฺธา ปุจฺฉนฺติ สาวเก

    ในปราสาทนั้น บางพวกแสดงธรรม บางพวกเข้าฌาน พระพุทธเจ้าถามปัญหากับพระพุทธเจ้า พระสาวกทูลถามพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าตรัสถามพระสาวก ต่างถามกันและกันและตอบกันและกัน รื่นรมย์อยู่ด้วยความยินดีในธรรม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ในทีมงานหรือกลุ่มศึกษา ให้คนที่รู้มากก็ถามคนที่รู้น้อยได้ บรรยากาศที่ทุกคนกล้าถามและกล้าตอบทำให้ทุกคนเข้าใจลึกขึ้น

  4. ๔

    ขอให้สรรพสัตว์ได้ส่วนบุญ สพฺเพ ภาคี ภวนฺตุ เต

    พระองค์ทรงตั้งความปรารถนาว่า สัตว์ทั้งที่มีสัญญาและไม่มีสัญญา ขอให้ได้ส่วนแห่งผลบุญที่พระองค์ทำ ผู้ใดไม่รู้ ขอให้เทวดาไปบอก และขอให้สัตว์ทั้งปวงที่อาศัยอาหารเลี้ยงชีวิต ได้อาหารที่พอใจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อทำความดีเสร็จ ให้ตั้งใจแผ่ส่วนดีนั้นให้คนอื่น และถ้ามีโอกาส ให้ช่วยให้คนรอบตัวได้กินอิ่มจริง ๆ เช่น แบ่งอาหารให้คนที่ขาดแคลน

  5. ๕

    ฝนธรรมทั่วโลกธาตุ ธมฺมเมเฆน วสฺสนฺเต สพฺเพ โหนฺตุ อนาสวา

    พระองค์ตรัสว่าได้ให้ทานแก่คนไม่มีทรัพย์ คนเดินทางไกล และยาจก เพื่อบรรลุโพธิญาณ แล้วทรงตั้งปรารถนาว่า ขอให้ชนในโลกธาตุได้เห็นพระองค์ ได้ยินเสียงกลองอมฤต และเมื่อฝนคือธรรมตกลง ขอให้ทุกคนหมดอาสวะ ผู้ที่เป็นคนสุดท้ายในหมู่นั้นขอให้เป็นพระโสดาบัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อได้รับสิ่งดี ให้คิดต่อว่าจะส่งต่อให้คนอื่นได้อย่างไร เช่น สอนสิ่งที่ตนรู้ให้คนที่ยังไม่รู้ โดยไม่หวงความรู้ไว้

  6. ๖

    บารมีที่บำเพ็ญจนถึงที่สุด ทตฺวา ทาตพฺพกํ ทานํ

    พระองค์ตรัสสรุปว่า ให้ทานที่ควรให้ บำเพ็ญศีลโดยไม่เหลือ ถึงที่สุดเนกขัมมบารมี สอบถามบัณฑิต ทำความเพียรอย่างสูงสุด ถึงที่สุดขันติบารมี ทำอธิษฐานอย่างมั่นคง บำเพ็ญสัจจบารมี และถึงที่สุดเมตตาบารมี จึงบรรลุสัมโพธิญาณอันอุดม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เลือกบารมีหนึ่งข้อเป็นเรื่องฝึกประจำสัปดาห์ เช่น สัปดาห์นี้ฝึกขันติด้วยการไม่ตอบโต้ทันทีเมื่อไม่พอใจ

  7. ๗

    ใจเสมอในลาภและเสื่อมลาภ ลาภาลาเภ สุขทุกฺเข

    พระองค์ตรัสว่า เป็นผู้มีใจเสมอในทุกอารมณ์ คือในลาภและความเสื่อมลาภ สุขและทุกข์ สรรเสริญและนินทา จึงบรรลุสัมโพธิญาณ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อได้คำชมหรือคำติในที่ทำงาน ให้ถามตัวเองว่าใจขึ้นลงตามมากเกินไปไหม แล้วกลับมาที่คำถามว่างานนี้ควรปรับตรงไหน

  8. ๘

    พุทธานุศาสนีสามข้อ เอสา พุทฺธานุสาสนี

    ท่านทั้งหลายจงเห็นความเกียจคร้านเป็นภัย เห็นความเพียรเป็นความเกษม แล้วปรารภความเพียร จงเห็นการวิวาทเป็นภัย เห็นความไม่วิวาทเป็นความเกษม แล้วสามัคคีกัน พูดอ่อนหวานต่อกัน จงเห็นความประมาทเป็นภัย เห็นความไม่ประมาทเป็นความเกษม แล้วเจริญมรรคมีองค์แปด นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เขียนสามคำ เพียร สามัคคี ไม่ประมาท ไว้ในที่เห็นบ่อย แล้วใช้ทบทวนตอนเย็นว่าวันนี้ทำข้อไหนได้บ้าง

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

พุทธาปทานไม่ใช่คู่มือทีละขั้น แต่ให้ภาพว่าความเป็นพระพุทธเจ้าเกิดจากความปรารถนาดีอันยิ่งใหญ่และการฝึกฝนอันยาวนาน สิ่งที่นำมาใช้ได้คือท่าทีของใจ เช่น การให้ด้วยใจผ่องใส การอยากให้คนอื่นได้ส่วนแห่งความดีด้วย และการวางใจเสมอในลาภ เสื่อมลาภ สุข ทุกข์ คำชมและคำติ

ปราสาทที่สร้างด้วยใจชวนให้เห็นว่า แม้ยังไม่มีทรัพย์ เราก็เริ่มจากเจตนาได้ ใจที่ยินดีในความดีและอยากให้ทุกคนได้สิ่งดี ๆ เป็นต้นทางของการกระทำจริงในวันต่อไป

พุทธานุศาสนีสามข้อตอนท้ายสั้นและใช้ได้ทันที คือ เห็นความเกียจคร้านเป็นภัยแล้วเพียร เห็นการวิวาทเป็นภัยแล้วสามัคคีกันและพูดอ่อนหวานต่อกัน เห็นความประมาทเป็นภัยแล้วเจริญมรรคมีองค์แปด

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

มาตุคามสังยุต: ทุกข์เฉพาะของผู้หญิงและกำลังคือศีล

มาตุคามสํยุตฺตํ

พระพุทธเจ้าทรงชี้ให้ภิกษุเห็นทุกข์ ๕ อย่างที่ผู้หญิงต้องเผชิญโดยเฉพาะ ทรงแสดงคุณธรรมที่พาไปสู่ทุคติหรือสุคติ แ…

พระพุทธเจ้าทรงพยาบาลภิกษุไข้: ผู้ใดจะอุปัฏฐากเรา จงพยาบาลผู้ป่วย

โย ภิกฺขเว มํ อุปฏฺฐเหยฺย โส คิลานํ อุปฏฺฐเหยฺย

ภิกษุรูปหนึ่งป่วยเป็นโรคท้องร่วง นอนจมกองมูตรคูถของตนโดยไม่มีใครดูแล พระพุทธเจ้าทรงอาบน้ำให้เธอด้วยพระองค์เอง …

เมื่อครั้งยังเป็นนก ลิง และช้าง: อปทานของผู้ที่เคยเกิดเป็นสัตว์

วิหงฺคเมน สนฺเตน สุพีชํ โรปิตํ มยา

ในอปทานหลายเรื่อง พระเถระเล่าว่าชาติหนึ่งเคยเป็นนกจักรพราก พระยาครุฑ ลิง หรือช้าง เมื่อเห็นพระพุทธเจ้าหรือพระป…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้