อุปาลีเถราปทาน: จากความถือตัวสู่ผู้เลิศทางวินัย

ในคัมภีร์อปทาน ขุททกนิกาย มีอปทานของพระอุบาลีอยู่สองแห่ง แห่งแรกอยู่ในพุทธวรรค เป็นเรื่องยาว แห่งที่สองเป็นเรื่องแรกของอุปาลีวรรค อปทานเป็นคัมภีร์ที่รวบรวมคาถาซึ่งพระพุทธเจ้าและพระสาวกเล่าถึงกรรมในอดีตชาติ นักวิชาการส่วนใหญ่ถือว่าเป็นคัมภีร์ชั้นหลังในพระไตรปิฎก ส่วนจารีตเถรวาทนับเป็นส่วนหนึ่งของขุททกนิกาย

ในอปทานแห่งแรก พระอุบาลีเล่าว่า ครั้งพระปทุมุตรพุทธเจ้า ท่านเป็นพราหมณ์ชื่อสุชาตะ มีทรัพย์มากและถือตัวจนไม่เห็นใครควรบูชา ต่อมาได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งได้รับการตั้งไว้เป็นเลิศทางวินัย จึงปรารถนาฐานะนั้น และสร้างสังฆารามชื่อโสภณถวาย ท่านยังเล่าว่าเคยเกิดเป็นเจ้าชายจันทนะผู้เมาในชาติกำเนิด ไสช้างเข้าหาพระปัจเจกพุทธเจ้าชื่อเทวละ และกล่าวว่าเพราะกรรมนั้นท่านจึงเกิดในกำเนิดต่ำ คือเป็นช่างกัลบกผู้ทำความยินดีให้แก่เจ้าศากยะ

อปทานแห่งที่สองเล่าว่า ท่านเคยเป็นนักบวชนุ่งหนังสัตว์ สรรเสริญพระญาณของพระปทุมุตรพุทธเจ้าด้วยอุปมา และได้รับพยากรณ์ว่า แม้จะเกิดมามีชาติต่ำ ก็จะได้ชื่อว่าอุบาลี บวชแล้วสิ้นอาสวะ และได้รับการตั้งเป็นเอตทัคคะทางพระวินัย คำอธิบายเรื่องกำเนิดในคาถาสะท้อนความคิดเรื่องชนชั้นของยุคนั้น แต่สิ่งที่คาถาเน้นคือท่านก้าวพ้นชาติกำเนิดนั้นไปได้