มหาปัญญากถา: ปัญญา ๑๖ แบบ และธรรม ๔ ข้อที่ทำให้ปัญญาเติบโต
มหาปญฺญากถาอนุปัสสนา ๗ อย่างทำปัญญาต่างชนิดให้บริบูรณ์ และธรรม ๔ ข้อ คือคบสัตบุรุษ ฟังสัทธรรม ไตร่ตรองโดยแยบคาย ปฏิบัติธร…
ปญฺจุโปสถิกชาตกํ
นกพิราบ งู สุนัขจิ้งจอก หมี และดาบส ต่างรักษาอุโบสถด้วยเหตุผลของตัวเอง คือเพื่อไม่ให้ความรักผูกพัน ความโกรธ ความโลภ ความอยากเกินประมาณ และมานะกลับมาอีก เพราะแต่ละคนเคยเห็นผลร้ายของกิเลสนั้นกับตัว
ในปัญจุโปสถิกชาดก ปกิณณกนิบาต ชาดก ขุททกนิกาย คาถาเป็นการถามตอบระหว่างดาบสกับสัตว์สี่ตัว ดาบสถามนกพิราบ งู สุนัขจิ้งจอก และหมีทีละตัวว่า ทำไมจึงอดกลั้นความหิวกระหายมารักษาอุโบสถ แต่ละตัวเล่าเหตุการณ์ที่ตนเคยประสบ แล้วลงท้ายเหมือนกันว่า เพราะเหตุนั้นจึงรักษาอุโบสถ ด้วยคิดว่าขอกิเลสนั้นอย่าได้กลับมาหาตนอีก
นกพิราบเล่าว่านางนกคู่ถูกเหยี่ยวโฉบไป ความพลัดพรากทำให้ทุกข์ใจ งูเล่าว่าถูกโคเหยียบแล้วโกรธจึงกัดจนโคตาย ชาวบ้านออกมาร้องไห้คร่ำครวญ สุนัขจิ้งจอกเล่าว่าติดใจเนื้อช้างตายจนเข้าไปติดอยู่ในซาก ออกไม่ได้จนฝนตกลงมา หมีเล่าว่าดูหมิ่นถิ่นของตน อยากได้มากจนบุกไปหมู่บ้านชายแดน ถูกชาวบ้านรุมตีจนหัวแตก สุดท้ายสัตว์ทั้งสี่ถามดาบสบ้าง ดาบสเล่าว่าพระปัจเจกพุทธเจ้ามานั่งในอาศรม บอกถึงคติ นาม โคตร และจรณะของตน แต่ตนไม่ได้ไหว้และไม่ได้ถามด้วยมานะ จึงรักษาอุโบสถเพื่อไม่ให้มานะกลับมา
ชาดกในพระไตรปิฎกมีเพียงคาถา อรรถกถาเล่าเพิ่มว่า พระศาสดาตรัสเรื่องนี้แก่อุบาสก ๕๐๐ คนที่รักษาอุโบสถ ว่าอุโบสถเป็นประเพณีของบัณฑิตมาแต่ก่อน เพื่อข่มกิเลส และเล่าว่าดาบสเคยตวาดพระปัจเจกพุทธเจ้าที่นั่งบนแผ่นหินของตน ภายหลังจึงสลดใจว่า ชาติกำเนิดทำอะไรไม่ได้ ศีลและจรณะเท่านั้นเป็นใหญ่ เมื่อข่มมานะได้ก็เจริญฌานได้ แล้วสั่งสอนสัตว์ทั้งสี่
นกพิราบเล่าว่า เคยอยู่กับนางนกพิราบอย่างมีความสุข แล้วเหยี่ยวโฉบนางไป ตนไม่ปรารถนาจะพลัดพราก แต่ก็ต้องพลัดพราก จึงได้รับทุกข์ทางใจ จึงรักษาอุโบสถด้วยคิดว่า ขอความกำหนัดอย่าได้กลับมาหาตนอีก
ความเศร้าเมื่อสูญเสียคนที่รักเป็นเรื่องธรรมดา ไม่ต้องเก็บกดไว้ ถ้าความเศร้าหนักจนใช้ชีวิตไม่ได้ ควรคุยกับคนใกล้ชิดหรือผู้เชี่ยวชาญ เมื่อใจเริ่มตั้งหลักได้ ค่อยพิจารณาว่าความยึดติดแบบไหนทำให้ทุกข์ยืดเยื้อ
งูเล่าว่า โคของนายบ้านซึ่งแข็งแรงเหยียบตน ตนโกรธจึงกัด โคนั้นตายลง ณ ที่นั้น ชาวบ้านพากันออกมาร้องไห้คร่ำครวญ งูจึงรักษาอุโบสถด้วยคิดว่า ขอความโกรธอย่าได้กลับมาหาตนอีก
ก่อนระเบิดอารมณ์ใส่ใคร ให้นึกว่าผลของมันไม่ได้หยุดอยู่ที่คนตรงหน้า แต่กระทบครอบครัวและคนรอบตัวเขาด้วย
สุนัขจิ้งจอกเล่าว่า ติดใจเนื้อช้างตายจนเข้าไปอยู่ในท้องช้าง ลมร้อนและแดดแผดเผาจนช่องทางออกแห้งปิด ตนทั้งผอมทั้งเหลือง ไม่มีทางออก จนฝนใหญ่ตกลงมาทำให้ช่องนั้นเปียกชุ่ม จึงออกมาได้เหมือนดวงจันทร์พ้นจากปากราหู
สังเกตสิ่งที่เราเข้าไปเพราะ "คุ้ม" แล้วออกไม่ได้ เช่น งานที่ได้เงินดีแต่กินชีวิตทั้งหมด หรือการผ่อนสินค้าหลายรายการพร้อมกัน แล้ววางแผนทางออกก่อนที่จะติดอยู่ข้างใน
หมีเล่าว่า ดูหมิ่นถิ่นที่อยู่ของตน อยากได้มากเกินไปจนไปยังหมู่บ้านชายแดนแคว้นมัลละ ชาวบ้านออกมารุมตีจนศีรษะแตกเลือดอาบ ต้องกลับมาที่อยู่เดิม จึงรักษาอุโบสถด้วยคิดว่า ขอความอยากเกินประมาณอย่าได้กลับมาหาตนอีก
ก่อนตัดสินใจขยายธุรกิจ ย้ายงาน หรือลงทุนเพิ่ม เพียงเพราะมองว่าสิ่งที่มีอยู่ "ไม่พอ" ให้ถามว่าเราเข้าใจความเสี่ยงของที่ใหม่ดีพอหรือยัง
ดาบสเล่าว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยกิเลสมานั่งในอาศรมครู่หนึ่ง บอกให้ทราบถึงคติ นาม โคตร และจรณะทั้งหมด แต่ตนไม่ได้ไหว้เท้า และไม่ได้ถามอะไรเพราะมานะ จึงรักษาอุโบสถด้วยคิดว่า ขอมานะอย่าได้กลับมาหาตนอีก
เมื่อคนที่อายุน้อยกว่าหรือตำแหน่งต่ำกว่าให้คำแนะนำที่มีประโยชน์ ให้ขอบคุณและถามต่อ แทนการมองข้ามเพราะรู้สึกว่าตนรู้มากกว่า
คำถามของดาบสต่อสัตว์ทุกตัวมีวลีเดียวกันว่า อดกลั้นความหิวกระหายมารักษาอุโบสถ ทุกตัวลงท้ายคำตอบว่า เพราะเหตุนั้นจึงรักษาอุโบสถ แล้วระบุกิเลสของตนเอง การอดกลั้นในที่นี้จึงมีเป้าหมายชัดว่าเพื่อข่มกิเลสข้อใด ไม่ใช่เพื่อทรมานตน
ถ้าจะถือศีล ๘ หรืองดอะไรสักอย่างในวันพระ ให้เขียนไว้หนึ่งบรรทัดว่ากำลังฝึกเรื่องอะไร เช่น ฝึกไม่โกรธ หรือฝึกไม่ซื้อของตามอารมณ์ การฝึกจะมีทิศทางกว่าการงดเฉย ๆ
จุดเด่นของชาดกนี้คือ แต่ละตัวละครไม่ได้ถือศีลเพราะมีคนสั่ง แต่เพราะเห็นกับตัวว่ากิเลสข้อไหนทำให้ตนเดือดร้อน การฝึกตนจึงเริ่มจากการรู้จักจุดอ่อนของตัวเอง ซึ่งแต่ละคนไม่เหมือนกัน
สำหรับคฤหัสถ์ในปัจจุบัน อุโบสถหมายถึงการถือศีล ๘ ในวันพระ ซึ่งรวมถึงการไม่รับประทานอาหารหลังเที่ยง ไม่ได้หมายถึงการอดอาหารจนร่างกายทรุด ผู้มีโรคประจำตัวควรปรับให้เหมาะกับสุขภาพ
แม้ไม่ได้ถืออุโบสถ ก็นำหลักเดียวกันมาใช้ได้ คือกำหนดวันหนึ่งในสัปดาห์สำหรับฝึกลดสิ่งที่เรารู้ว่าเป็นจุดอ่อนของตัวเอง
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
อนุปัสสนา ๗ อย่างทำปัญญาต่างชนิดให้บริบูรณ์ และธรรม ๔ ข้อ คือคบสัตบุรุษ ฟังสัทธรรม ไตร่ตรองโดยแยบคาย ปฏิบัติธร…
การพิจารณาก่อนใช้ปัจจัย ๔ — เครื่องนุ่งห่ม อาหาร ที่อยู่ และยา ว่าใช้เพื่ออะไร คำถามเดียวที่เปลี่ยนการบริโภคให…
เทวดาจากโลกธาตุทั้งสิบมาประชุมกันเพื่อเห็นพระพุทธเจ้าและพระอรหันต์ ๕๐๐ รูปที่ป่ามหาวัน เทวดาชั้นสุทธาวาสกล่าวค…
บางคนข่มคนในกลุ่มตัวเองแต่ไม่แตะคนนอก บางคนข่มคนนอกแต่ดีกับพวกตัวเอง บางคนข่มทั้งสองฝ่าย และบางคนไม่ข่มใครเลย …