ปัญจุโปสถิกชาดก: ห้าชีวิตที่รู้ว่าอะไรทำให้ตนทุกข์
ข้อปฏิบัติ

ปัญจุโปสถิกชาดก: ห้าชีวิตที่รู้ว่าอะไรทำให้ตนทุกข์

ปญฺจุโปสถิกชาตกํ

นกพิราบ งู สุนัขจิ้งจอก หมี และดาบส ต่างรักษาอุโบสถด้วยเหตุผลของตัวเอง คือเพื่อไม่ให้ความรักผูกพัน ความโกรธ ความโลภ ความอยากเกินประมาณ และมานะกลับมาอีก เพราะแต่ละคนเคยเห็นผลร้ายของกิเลสนั้นกับตัว

๖ ข้อ

ในปัญจุโปสถิกชาดก ปกิณณกนิบาต ชาดก ขุททกนิกาย คาถาเป็นการถามตอบระหว่างดาบสกับสัตว์สี่ตัว ดาบสถามนกพิราบ งู สุนัขจิ้งจอก และหมีทีละตัวว่า ทำไมจึงอดกลั้นความหิวกระหายมารักษาอุโบสถ แต่ละตัวเล่าเหตุการณ์ที่ตนเคยประสบ แล้วลงท้ายเหมือนกันว่า เพราะเหตุนั้นจึงรักษาอุโบสถ ด้วยคิดว่าขอกิเลสนั้นอย่าได้กลับมาหาตนอีก

นกพิราบเล่าว่านางนกคู่ถูกเหยี่ยวโฉบไป ความพลัดพรากทำให้ทุกข์ใจ งูเล่าว่าถูกโคเหยียบแล้วโกรธจึงกัดจนโคตาย ชาวบ้านออกมาร้องไห้คร่ำครวญ สุนัขจิ้งจอกเล่าว่าติดใจเนื้อช้างตายจนเข้าไปติดอยู่ในซาก ออกไม่ได้จนฝนตกลงมา หมีเล่าว่าดูหมิ่นถิ่นของตน อยากได้มากจนบุกไปหมู่บ้านชายแดน ถูกชาวบ้านรุมตีจนหัวแตก สุดท้ายสัตว์ทั้งสี่ถามดาบสบ้าง ดาบสเล่าว่าพระปัจเจกพุทธเจ้ามานั่งในอาศรม บอกถึงคติ นาม โคตร และจรณะของตน แต่ตนไม่ได้ไหว้และไม่ได้ถามด้วยมานะ จึงรักษาอุโบสถเพื่อไม่ให้มานะกลับมา

ชาดกในพระไตรปิฎกมีเพียงคาถา อรรถกถาเล่าเพิ่มว่า พระศาสดาตรัสเรื่องนี้แก่อุบาสก ๕๐๐ คนที่รักษาอุโบสถ ว่าอุโบสถเป็นประเพณีของบัณฑิตมาแต่ก่อน เพื่อข่มกิเลส และเล่าว่าดาบสเคยตวาดพระปัจเจกพุทธเจ้าที่นั่งบนแผ่นหินของตน ภายหลังจึงสลดใจว่า ชาติกำเนิดทำอะไรไม่ได้ ศีลและจรณะเท่านั้นเป็นใหญ่ เมื่อข่มมานะได้ก็เจริญฌานได้ แล้วสั่งสอนสัตว์ทั้งสี่

  1. ๑

    นกพิราบ: ความรักผูกพันที่นำทุกข์มา ราโค มมํ มา ปุนราคมาสิ

    นกพิราบเล่าว่า เคยอยู่กับนางนกพิราบอย่างมีความสุข แล้วเหยี่ยวโฉบนางไป ตนไม่ปรารถนาจะพลัดพราก แต่ก็ต้องพลัดพราก จึงได้รับทุกข์ทางใจ จึงรักษาอุโบสถด้วยคิดว่า ขอความกำหนัดอย่าได้กลับมาหาตนอีก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความเศร้าเมื่อสูญเสียคนที่รักเป็นเรื่องธรรมดา ไม่ต้องเก็บกดไว้ ถ้าความเศร้าหนักจนใช้ชีวิตไม่ได้ ควรคุยกับคนใกล้ชิดหรือผู้เชี่ยวชาญ เมื่อใจเริ่มตั้งหลักได้ ค่อยพิจารณาว่าความยึดติดแบบไหนทำให้ทุกข์ยืดเยื้อ

  2. ๒

    งู: ความโกรธที่ทำให้คนอื่นร้องไห้ โกโธ มมํ มา ปุนราคมาสิ

    งูเล่าว่า โคของนายบ้านซึ่งแข็งแรงเหยียบตน ตนโกรธจึงกัด โคนั้นตายลง ณ ที่นั้น ชาวบ้านพากันออกมาร้องไห้คร่ำครวญ งูจึงรักษาอุโบสถด้วยคิดว่า ขอความโกรธอย่าได้กลับมาหาตนอีก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนระเบิดอารมณ์ใส่ใคร ให้นึกว่าผลของมันไม่ได้หยุดอยู่ที่คนตรงหน้า แต่กระทบครอบครัวและคนรอบตัวเขาด้วย

  3. ๓

    สุนัขจิ้งจอก: ความโลภที่ขังตัวเอง โลโภ มมํ มา ปุนราคมาสิ

    สุนัขจิ้งจอกเล่าว่า ติดใจเนื้อช้างตายจนเข้าไปอยู่ในท้องช้าง ลมร้อนและแดดแผดเผาจนช่องทางออกแห้งปิด ตนทั้งผอมทั้งเหลือง ไม่มีทางออก จนฝนใหญ่ตกลงมาทำให้ช่องนั้นเปียกชุ่ม จึงออกมาได้เหมือนดวงจันทร์พ้นจากปากราหู

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตสิ่งที่เราเข้าไปเพราะ "คุ้ม" แล้วออกไม่ได้ เช่น งานที่ได้เงินดีแต่กินชีวิตทั้งหมด หรือการผ่อนสินค้าหลายรายการพร้อมกัน แล้ววางแผนทางออกก่อนที่จะติดอยู่ข้างใน

  4. ๔

    หมี: ความอยากเกินประมาณ อตฺริจฺฉตา มา ปุนราคมาสิ

    หมีเล่าว่า ดูหมิ่นถิ่นที่อยู่ของตน อยากได้มากเกินไปจนไปยังหมู่บ้านชายแดนแคว้นมัลละ ชาวบ้านออกมารุมตีจนศีรษะแตกเลือดอาบ ต้องกลับมาที่อยู่เดิม จึงรักษาอุโบสถด้วยคิดว่า ขอความอยากเกินประมาณอย่าได้กลับมาหาตนอีก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนตัดสินใจขยายธุรกิจ ย้ายงาน หรือลงทุนเพิ่ม เพียงเพราะมองว่าสิ่งที่มีอยู่ "ไม่พอ" ให้ถามว่าเราเข้าใจความเสี่ยงของที่ใหม่ดีพอหรือยัง

  5. ๕

    ดาบส: มานะที่ปิดกั้นการเรียนรู้ มาโน มมํ มา ปุนราคมาสิ

    ดาบสเล่าว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ไม่แปดเปื้อนด้วยกิเลสมานั่งในอาศรมครู่หนึ่ง บอกให้ทราบถึงคติ นาม โคตร และจรณะทั้งหมด แต่ตนไม่ได้ไหว้เท้า และไม่ได้ถามอะไรเพราะมานะ จึงรักษาอุโบสถด้วยคิดว่า ขอมานะอย่าได้กลับมาหาตนอีก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อคนที่อายุน้อยกว่าหรือตำแหน่งต่ำกว่าให้คำแนะนำที่มีประโยชน์ ให้ขอบคุณและถามต่อ แทนการมองข้ามเพราะรู้สึกว่าตนรู้มากกว่า

  6. ๖

    อดกลั้นความอยากเพื่อฝึกใจ ขุทฺทํ ปิปาสํ อธิวาสยนฺโต

    คำถามของดาบสต่อสัตว์ทุกตัวมีวลีเดียวกันว่า อดกลั้นความหิวกระหายมารักษาอุโบสถ ทุกตัวลงท้ายคำตอบว่า เพราะเหตุนั้นจึงรักษาอุโบสถ แล้วระบุกิเลสของตนเอง การอดกลั้นในที่นี้จึงมีเป้าหมายชัดว่าเพื่อข่มกิเลสข้อใด ไม่ใช่เพื่อทรมานตน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าจะถือศีล ๘ หรืองดอะไรสักอย่างในวันพระ ให้เขียนไว้หนึ่งบรรทัดว่ากำลังฝึกเรื่องอะไร เช่น ฝึกไม่โกรธ หรือฝึกไม่ซื้อของตามอารมณ์ การฝึกจะมีทิศทางกว่าการงดเฉย ๆ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

จุดเด่นของชาดกนี้คือ แต่ละตัวละครไม่ได้ถือศีลเพราะมีคนสั่ง แต่เพราะเห็นกับตัวว่ากิเลสข้อไหนทำให้ตนเดือดร้อน การฝึกตนจึงเริ่มจากการรู้จักจุดอ่อนของตัวเอง ซึ่งแต่ละคนไม่เหมือนกัน

สำหรับคฤหัสถ์ในปัจจุบัน อุโบสถหมายถึงการถือศีล ๘ ในวันพระ ซึ่งรวมถึงการไม่รับประทานอาหารหลังเที่ยง ไม่ได้หมายถึงการอดอาหารจนร่างกายทรุด ผู้มีโรคประจำตัวควรปรับให้เหมาะกับสุขภาพ

แม้ไม่ได้ถืออุโบสถ ก็นำหลักเดียวกันมาใช้ได้ คือกำหนดวันหนึ่งในสัปดาห์สำหรับฝึกลดสิ่งที่เรารู้ว่าเป็นจุดอ่อนของตัวเอง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

มหาปัญญากถา: ปัญญา ๑๖ แบบ และธรรม ๔ ข้อที่ทำให้ปัญญาเติบโต

มหาปญฺญากถา

อนุปัสสนา ๗ อย่างทำปัญญาต่างชนิดให้บริบูรณ์ และธรรม ๔ ข้อ คือคบสัตบุรุษ ฟังสัทธรรม ไตร่ตรองโดยแยบคาย ปฏิบัติธร…

ปุคคลบัญญัติ: โค ๔ จำพวก ดุฝูงตนหรือดุฝูงอื่น

พลิพทฺธูปมา ปุคฺคลา

บางคนข่มคนในกลุ่มตัวเองแต่ไม่แตะคนนอก บางคนข่มคนนอกแต่ดีกับพวกตัวเอง บางคนข่มทั้งสองฝ่าย และบางคนไม่ข่มใครเลย …

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้