ปุคคลบัญญัติ: หนู ๔ จำพวก ขุดรูกับอยู่ในรู
ข้อปฏิบัติ

ปุคคลบัญญัติ: หนู ๔ จำพวก ขุดรูกับอยู่ในรู

มูสิกูปมา ปุคฺคลา

หนูบางตัวขุดรูแต่ไม่อยู่ บางตัวอยู่แต่ไม่ได้ขุด — การเรียนธรรมเหมือนการขุดรู การรู้แจ้งอริยสัจเหมือนการได้อยู่ในรู อุปมาที่ชวนถามตัวเองว่าเรียนแล้วได้อยู่จริงหรือยัง

๕ ข้อ

ในปุคคลบัญญัติ พระอภิธรรมปิฎก ตอนจตุกกนิทเทส มีการเปรียบบุคคลกับหนู ๔ จำพวก คือ หนูที่ขุดรูแต่ไม่อยู่ หนูที่อยู่แต่ไม่ได้ขุด หนูที่ทั้งขุดทั้งอยู่ และหนูที่ไม่ขุดและไม่อยู่

ปุคคลบัญญัติเป็นคัมภีร์ที่สี่ของพระอภิธรรมปิฎก ว่าด้วยการจำแนกประเภทบุคคลเป็นหมวด ๆ อุปมาหนูชุดนี้มีเนื้อความตรงกับมูสิกาสูตร วลาหกวรรค จตุกกนิบาต อังคุตตรนิกาย

ในอุปมานี้ "การขุดรู" คือการเล่าเรียนธรรม ได้แก่ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม และเวทัลละ ส่วน "การอยู่" คือการรู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์ นี้เหตุเกิดทุกข์ นี้ความดับทุกข์ นี้ทางให้ถึงความดับทุกข์

ประเภทเหล่านี้มีไว้ถามตัวเอง ไม่ได้มีไว้ตัดสินว่าใครเรียนมากแต่ไม่รู้จริง เพราะความรู้แจ้งภายในเป็นสิ่งที่คนนอกมองไม่เห็น

  1. ๑

    หนู ๔ จำพวก จตสฺโส มูสิกา

    หนูมี ๔ จำพวก คือ ขุดรูแต่ไม่อยู่ อยู่แต่ไม่ได้ขุด ขุดด้วยอยู่ด้วย และไม่ขุดไม่อยู่ บุคคลก็มี ๔ จำพวกเช่นเดียวกัน โดยการขุดรูเทียบกับการเล่าเรียนธรรม และการอยู่เทียบกับการรู้อริยสัจตามความเป็นจริง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เขียนสองคอลัมน์: "สิ่งที่รู้" กับ "สิ่งที่ใช้ได้จริงเวลาทุกข์" แล้วดูว่าคอลัมน์ไหนยาวกว่า

  2. ๒

    ขุดรูแต่ไม่อยู่ คาธํ กตฺตา โน วสิตา

    บุคคลบางคนเล่าเรียนธรรม ทั้งสุตตะ เคยยะ ไปจนถึงเวทัลละ แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์ นี้เหตุเกิดทุกข์ นี้ความดับทุกข์ นี้ทางให้ถึงความดับทุกข์ เหมือนหนูที่ขุดรูไว้แต่ไม่ได้อยู่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าอธิบายธรรมะให้คนอื่นฟังได้คล่อง แต่ตัวเองยังทุกข์กับเรื่องเดิมซ้ำ ๆ ให้ลดการเก็บความรู้ใหม่ แล้วนำข้อที่รู้อยู่แล้วมาฝึกจริงสักข้อ

  3. ๓

    อยู่แต่ไม่ได้ขุดรู วสิตา โน คาธํ กตฺตา

    บุคคลบางคนไม่ได้เล่าเรียนธรรมเป็นหมวดหมู่ แต่รู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์ นี้เหตุเกิดทุกข์ นี้ความดับทุกข์ นี้ทางให้ถึงความดับทุกข์ เหมือนหนูที่อยู่ในรูแม้ไม่ได้ขุดเอง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    อย่าดูแคลนผู้สูงอายุหรือคนธรรมดาที่พูดศัพท์ธรรมะไม่เป็น เขาอาจเข้าใจชีวิตลึกกว่าคนที่จำหัวข้อได้มากมาย

  4. ๔

    ขุดรูด้วย อยู่ด้วย คาธํ กตฺตา จ วสิตา จ

    บุคคลบางคนเล่าเรียนธรรม และรู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์ นี้เหตุเกิดทุกข์ นี้ความดับทุกข์ นี้ทางให้ถึงความดับทุกข์ เหมือนหนูที่ทั้งขุดรูและอยู่ในรูนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทุกครั้งที่เรียนหัวข้อธรรมใหม่ ตั้งคำถามต่อท้ายหนึ่งข้อ: สัปดาห์นี้ข้อนี้จะช่วยให้เราเห็นทุกข์และปล่อยวางได้ตรงไหน

  5. ๕

    ไม่ขุดรู ไม่อยู่ เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา

    บุคคลบางคนไม่ได้เล่าเรียนธรรม และไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์ นี้เหตุเกิดทุกข์ นี้ความดับทุกข์ นี้ทางให้ถึงความดับทุกข์ เหมือนหนูที่ไม่ขุดรูและไม่อยู่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ารู้สึกว่าตัวเองยังไม่มีทั้งสองอย่าง ไม่ต้องท้อ เริ่มขุดจากเรื่องเล็ก ๆ เช่นอ่านพระสูตรสั้น ๆ วันละหน้า แล้วสังเกตใจตัวเองระหว่างวัน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

อุปมานี้ใช้ได้กับการเรียนรู้ทุกแบบ คนที่อ่านหนังสือพัฒนาตัวเองมากมายแต่ชีวิตไม่เปลี่ยน ก็เหมือนหนูที่ขุดรูไว้หลายรูแต่ไม่เคยเข้าไปอยู่ สิ่งที่อ่านไม่ได้ช่วยเขาเลย

แต่อุปมาก็ไม่ได้บอกให้เลิกเรียน แบบที่ดีที่สุดคือทั้งขุดและอยู่ คือเรียนให้เข้าใจถูก แล้วนำมาเห็นทุกข์และการดับทุกข์ในชีวิตจริง

ลองตรวจดูง่าย ๆ ว่า เรื่องที่เรารู้ดีที่สุดในทางธรรม ได้ช่วยให้เราทุกข์น้อยลงในสถานการณ์จริงเมื่อไรบ้าง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

อธิกรณสูตร: อยากได้รับความเคารพ แต่ยังไม่ละสิ่งที่ควรละ

อโห วต มํ สพฺรหฺมจารี สกฺกเรยฺยุํ

ม้าธรรมดาอยากได้ตำแหน่งและอาหารอย่างม้าอาชาไนย แต่คนรู้เห็นความคดโกงของมัน ภิกษุที่ก่อเรื่อง มักโกรธ ไม่ใคร่ศึ…

กุมารกัสสปเถราปทาน: ลูกของภิกษุณีผู้ถูกกล่าวหา

กุมารกสฺสปตฺเถราปทานํ

อดีตชาติของพระกุมารกัสสปะตามคัมภีร์อปทาน พราหมณ์ผู้ตกแต่งมณฑปด้วยผ้าหลากสี ลูกเนื้อที่แม่เลือกพึ่งพระยาเนื้อนิ…

สัพพมิทังกัมมโตติกถา: ทุกอย่างเป็นเพราะกรรมจริงหรือ

สพฺพมิทํ กมฺมโตติกถา

ฝ่ายหนึ่งเสนอว่าสิ่งทั้งปวงเป็นเพราะกรรม ฝ่ายเถรวาทถามกลับสั้น ๆ ว่า แล้วกรรมเองเป็นเพราะกรรมหรือ และถ้าคนฆ่าส…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้