อุปปาทสังยุตและกิเลสสังยุต: สิ่งใดเกิดขึ้น ทุกข์ก็เกิดขึ้น

ในอุปปาทสังยุต สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ทรงแสดงสูตรสั้น ๆ สิบสูตรด้วยแบบแผนเดียวกัน ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิด ความปรากฏแห่งตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชราและมรณะ ส่วนความดับโดยไม่เหลือ ความสงบระงับแห่งสิ่งเหล่านั้น ก็เป็นความดับแห่งทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค

ถัดมาคือกิเลสสังยุต ซึ่งมีสิบสูตรเช่นกัน ตรัสว่าความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในตา ในหู ในจมูก ในลิ้น ในกาย ในใจ นี้เป็นอุปกิเลสแห่งจิต แล้วตรัสซ้ำกับอารมณ์ภายนอก วิญญาณ ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา ตัณหา ธาตุ และขันธ์

เมื่อใดภิกษุละอุปกิเลสแห่งจิตในฐานะ ๖ นี้ได้ เมื่อนั้นจิตของเธอย่อมน้อมไปในเนกขัมมะ อันเนกขัมมะอบรมแล้ว ควรแก่การงาน และปรากฏในธรรมที่จะพึงทำให้แจ้งด้วยอภิญญา