วัมมิกสูตร: ปริศนาจอมปลวก
การฝึกจิต

วัมมิกสูตร: ปริศนาจอมปลวก

วมฺมิกสุตฺตํ

เทวดาตั้งปริศนาจอมปลวกที่กลางคืนพ่นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ ให้ขุดด้วยศัสตราจนพบพญานาค — พระพุทธเจ้าทรงไขว่าเป็นการใช้ปัญญาขุดลงไปในกายใจ ผ่านกิเลสทีละชั้น

๕ ข้อ

ในวัมมิกสูตร มัชฌิมนิกาย เทวดาองค์หนึ่งมาหาพระกุมารกัสสปะในยามราตรี แล้วกล่าวปริศนาว่า จอมปลวกนี้กลางคืนพ่นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ พราหมณ์บอกสุเมธะว่าจงถือศัสตราขุดลงไป

สุเมธะขุดไปพบสิ่งต่าง ๆ ตามลำดับ คือ ลิ่มกลอน อึ่งอ่าง ทางสองแพร่ง หม้อกรองน้ำด่าง เต่า เขียงกับมีด และชิ้นเนื้อ พราหมณ์สั่งให้ยกทิ้งทีละอย่าง จนพบพญานาค พราหมณ์บอกว่าอย่าทำร้ายพญานาค จงนอบน้อมพญานาค

เทวดาบอกให้พระกุมารกัสสปะไปทูลถามพระพุทธเจ้า ซึ่งทรงไขความหมายไว้ทุกข้อ ในหน้านี้จัดกลุ่มเป็นห้าข้อเพื่อให้อ่านง่าย

  1. ๑

    จอมปลวก ควัน และไฟ: กาย ความคิด และการกระทำ วมฺมิโก ธูมายติ ปชฺชลติ

    จอมปลวกคือกายนี้ที่เกิดจากธาตุ ๔ และเลี้ยงด้วยข้าวสุก กลางคืนพ่นควันคือการตรึกตรองถึงการงานในเวลากลางคืน กลางวันลุกเป็นไฟคือการลงมือทำงานด้วยกาย วาจา ตามที่ตรึกไว้ในเวลากลางวัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าก่อนนอนยังคิดวนเรื่องงาน ลองจดสิ่งที่ต้องทำไว้แล้วบอกตัวเองว่า "ควันพอแล้วสำหรับคืนนี้"

  2. ๒

    พราหมณ์ สุเมธะ ศัสตรา และการขุด อภิกฺขณ สุเมธ สตฺถํ อาทาย

    พราหมณ์คือพระพุทธเจ้า สุเมธะคือภิกษุผู้ยังต้องศึกษา ศัสตราคือปัญญาอันประเสริฐ และการขุดคือการปรารภความเพียร ผู้ปฏิบัติจึงต้องขุดเองด้วยปัญญาตามคำแนะนำของครู

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ครูชี้ได้ว่าให้ขุดตรงไหน แต่คนถือเสียมคือเราเอง

  3. ๓

    ลิ่มกลอน อึ่งอ่าง ทางสองแพร่ง: อวิชชา ความคับแค้น ความลังเล ลงฺคี อุทฺธุมายิกา ทฺวิธาปโถ

    ลิ่มกลอนคืออวิชชา ความไม่รู้ที่ขวางไว้ อึ่งอ่างที่พองตัวคือความโกรธและความคับแค้นใจ ทางสองแพร่งคือวิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย ทั้งสามอย่างต้องยกออกไป

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อโกรธจนตัวพองเหมือนอึ่งอ่าง หรือลังเลอยู่ที่ทางแยกนานเกินไป ให้รู้ว่านี่คือสิ่งที่ต้องยกออก ไม่ใช่สิ่งที่ต้องเก็บไว้

  4. ๔

    หม้อกรอง เต่า เขียงกับมีด ชิ้นเนื้อ: นิวรณ์ ขันธ์ กาม ความเพลิน จงฺควาโร กุมฺโม อสิสูนา มํสเปสิ

    หม้อกรองน้ำด่างคือนิวรณ์ ๕ เต่าที่มีสี่เท้ากับหัวคืออุปาทานขันธ์ ๕ เขียงกับมีดคือกามคุณ ๕ และชิ้นเนื้อคือนันทิราคะ ความเพลิดเพลินกำหนัด ทุกอย่างต้องยกทิ้งทีละชั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าวันนี้ติดอยู่ที่ชั้นไหน ฟุ้งซ่าน ยึดตัวตน หลงสิ่งเร้า หรือเพลินจนวางไม่ลง แล้วทำงานกับชั้นนั้นก่อน

  5. ๕

    พญานาค: ผู้หมดกิเลสแล้ว นาโค

    พญานาคที่พบในที่สุดคือภิกษุผู้สิ้นอาสวะ พราหมณ์บอกว่าอย่าทำร้าย จงนอบน้อม เพราะนั่นคือสิ่งที่มีค่าที่สุดที่ขุดมาพบ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สิ่งดีงามที่สุดอยู่ใต้ชั้นกิเลส ไม่ได้อยู่ข้างนอก การยกกิเลสออกทีละชั้นจึงเป็นการเปิดทางไปหามัน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ปริศนานี้แสดงการปฏิบัติเป็นการขุดลงไปทีละชั้น ไม่ใช่การกระโดดไปหาผลลัพธ์ แต่ละชั้นคือกิเลสที่ต้องยกออกเอง และแต่ละชั้นก็คุ้นกับชีวิตประจำวัน ทั้งความคิดวนตอนกลางคืน ความโกรธคับแค้น ความลังเล และความเพลิน

ข้อที่ใช้ได้ทันทีคือจอมปลวกพ่นควันกับลุกเป็นไฟ เพราะคนจำนวนมากนอนคิดเรื่องงานทั้งคืน แล้วกลางวันก็ทำตามที่คิดไว้ด้วยความร้อนรน การเห็นวงจรนี้เป็นจุดเริ่มต้นของการขุด

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

จูฬวิยูหสุตตนิทเทส: อภิเษกตัวเองด้วยใจ

จูฬวิยูหสุตฺตนิทฺเทโส

คำอธิบายจูฬวิยูหสูตรในมหานิทเทส ว่าคนอยู่ในความเห็นของตนเหมือนอยู่ในบ้าน สัจจะมีหนึ่งเดียวคือนิพพานหรือมรรค คน…

มหาปรินิพพานสูตร: โทณพราหมณ์ไกล่เกลี่ยการแบ่งพระบรมสารีริกธาตุ

อมฺหาก พุทฺโธ อหุ ขนฺติวาโท

หลังพุทธปรินิพพาน ภิกษุบางรูปคร่ำครวญ บางรูปอดกลั้นด้วยสติ เมื่อเจ็ดฝ่ายส่งทูตมาขอส่วนพระสรีระและเจ้ามัลละไม่ย…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้