ธัมมสังคณี: อกุศลจิต ๑๒ ดวง ใจฝ่ายไม่ดีมีกี่แบบ
ศึกษาเชิงลึก

ธัมมสังคณี: อกุศลจิต ๑๒ ดวง ใจฝ่ายไม่ดีมีกี่แบบ

ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ

จิตตุปปาทกัณฑ์แยกอกุศลจิตออกเป็น ๑๒ ดวง ด้วยคำถามสามข้อ คือขณะนั้นรู้สึกอย่างไร มีกิเลสตัวไหนประกอบอยู่ และเกิดขึ้นเองหรือเพราะถูกชักจูง แล้วกางรายชื่อธรรมที่เกิดร่วมกันในขณะนั้นออกมาทีละตัว

๘ ข้อ

ในธัมมสังคณี พระอภิธรรมปิฎก จิตตุปปาทกัณฑ์เริ่มด้วยจิตฝ่ายกุศล แล้วจึงมาถึงหมวดอกุศลธรรม ซึ่งจำแนกอกุศลจิตออกเป็น ๑๒ ดวง วิธีจำแนกไม่ได้ใช้ชื่อกิเลสเป็นตัวตั้งอย่างเดียว แต่ใช้คำถามสามข้อประกอบกัน คือขณะนั้นความรู้สึกเป็นโสมนัส อุเบกขา หรือโทมนัส มีกิเลสตัวใดประกอบอยู่ ระหว่างทิฏฐิ ปฏิฆะ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ และจิตนั้นเกิดขึ้นเองหรือเกิดขึ้นโดยมีการชักจูง

เมื่อไล่ครบทุกทาง จึงได้จิตที่มีโลภะเป็นมูล ๘ ดวง (โสมนัสหรืออุเบกขา คูณด้วยมีทิฏฐิหรือไม่มีทิฏฐิ คูณด้วยเกิดเองหรือถูกชักจูง) จิตที่มีโทสะเป็นมูล ๒ ดวง (โทมนัสประกอบด้วยปฏิฆะ เกิดเองหรือถูกชักจูง) และจิตที่มีโมหะอย่างเดียวเป็นมูลอีก ๒ ดวง คือดวงที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา และดวงที่ประกอบด้วยอุทธัจจะ

แต่ละดวงไม่ได้อธิบายด้วยคำบรรยาย แต่อธิบายด้วยการกางรายชื่อธรรมที่มีอยู่ในขณะนั้นออกมาทั้งหมด ตั้งแต่ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต ไปจนถึงมิจฉาทิฏฐิ อหิริกะ อโนตตัปปะ แล้วนิยามทีละคำ วิธีนี้ทำให้เห็นว่า "ความโกรธหนึ่งครั้ง" ไม่ใช่ก้อนเดียว แต่เป็นธรรมหลายสิบอย่างที่ประชุมกันชั่วขณะ

  1. ๑

    สามคำถามที่ใช้แยกจิตออกเป็น ๑๒ ดวง ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ

    ทุกดวงขึ้นต้นด้วยประโยคเดียวกันว่า อกุศลจิตเกิดขึ้นในสมัยใด แล้วต่อด้วยสามเงื่อนไข คือสหรคตด้วยเวทนาอะไร สัมปยุตหรือวิปปยุตจากกิเลสตัวใด และเกิดขึ้นเองหรือเกิดขึ้นโดยมีการชักจูง เมื่อไล่ครบทุกทางก็ได้จิต ๑๒ ดวงพอดี

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาอารมณ์ขึ้น ลองตั้งคำถามสามข้อนี้กับตัวเองก่อนตอบโต้ แค่การจำแนกก็ทำให้ระยะห่างระหว่างเรากับอารมณ์เกิดขึ้นแล้ว

  2. ๒

    ความโลภมาพร้อมความสุขได้ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ

    จิตดวงที่ ๑ คืออกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ ในขณะนั้นมีทั้งปีติและสุข พร้อมกับโลภะ โมหะ อภิชฌา และมิจฉาทิฏฐิ ความรู้สึกดีจึงไม่ใช่เครื่องวัดว่าใจเป็นกุศล

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลากำลังเพลินกับการเลื่อนดูของที่อยากซื้อ ให้รู้ว่านี่คือความสุขที่มาพร้อมความอยาก ไม่ใช่ความสุขที่ทิ้งความสงบไว้

  3. ๓

    ทำเองกับถูกชักจูง นับเป็นคนละดวง ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน

    จิตดวงที่ ๒ ต่างจากดวงที่ ๑ ตรงคำว่าเกิดขึ้นโดยมีการชักจูงเท่านั้น องค์ธรรมที่เหลือเหมือนกันหมด คัมภีร์จึงถือว่าการที่ใจมาถึงจุดนั้นด้วยตัวเอง กับการที่มีใครหรืออะไรมาผลักให้ถึง เป็นสภาพใจคนละแบบ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาเผลอทำอะไรตามเพื่อนหรือตามกระแส ให้สังเกตว่าถ้าไม่มีแรงชักจูงนั้น เราจะทำหรือไม่ คำตอบบอกได้ว่าควรจัดการที่ใจตัวเองหรือที่สิ่งแวดล้อม

  4. ๔

    ความโกรธไม่เคยมาพร้อมความสุข โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ

    จิตดวงที่ ๙ และ ๑๐ เป็นฝ่ายโทสะ ทั้งสองดวงสหรคตด้วยโทมนัสและสัมปยุตด้วยปฏิฆะ ในรายชื่อองค์ธรรมมีทุกข์และโทมนัสสินทรีย์ ไม่มีปีติและสุข มีโทสะ โมหะ และพยาปาทะ ไม่มีดวงใดที่ความขัดเคืองมาพร้อมความสบายใจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนพิมพ์ข้อความตอบโต้ ให้สังเกตความรู้สึกในอกก่อน ถ้ามันไม่สบาย นั่นคือสัญญาณว่าเรากำลังจะพูดจากที่ที่ไม่ควรพูด

  5. ๕

    ความลังเลคือดวงที่ไม่มีกำลังของสมาธิ อุเปกฺขาสหคตํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ

    จิตดวงที่ ๑๑ สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา รายชื่อองค์ธรรมของดวงนี้ไม่มีสมาธินทรีย์ สมาธิพละ มิจฉาสมาธิ และสมถะ บทสรุปนับได้เพียงอินทรีย์ ๔ พละ ๓ และเหตุ ๑ คือโมหะอย่างเดียว คัมภีร์นิยามวิจิกิจฉาไว้อย่างเห็นภาพว่าเหมือนยืนอยู่ทางสองแพร่ง ตัดสินอารมณ์ไม่ได้ จิตกระด้างและลังเล

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาตัดสินใจไม่ได้จนวนอยู่กับที่ ให้สังเกตว่าปัญหาไม่ใช่ข้อมูลไม่พอเสมอไป บางครั้งคือใจไม่มีที่ตั้ง ลองทำสิ่งเล็ก ๆ ที่ตั้งใจไว้ให้เสร็จสักอย่างก่อน

  6. ๖

    ความฟุ้งซ่าน มีรากเดียวแต่พาไปได้ไกล อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ

    จิตดวงที่ ๑๒ สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ นิยามของอุทธัจจะสั้นมากคือความฟุ้งซ่านแห่งจิต ความไม่สงบแห่งจิต ความวุ่นวายใจ ความพล่านแห่งจิต บทสรุปของดวงนี้มีเหตุเพียง ๑ คือโมหะ แต่ต่างจากดวงลังเลตรงที่ยังมีสมาธิและสมถะอยู่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้ตัวว่าใจพล่าน อย่ารีบหาคำอธิบายว่าเพราะอะไร ให้กลับมาที่ลมหายใจหรือสิ่งตรงหน้าสักครู่ก่อน แล้วค่อยคิด

  7. ๗

    ความเพียรและสมาธิอยู่ในใจฝ่ายไม่ดีได้เหมือนกัน มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ

    ในรายชื่อองค์ธรรมของอกุศลจิตมีวิริยินทรีย์ สมาธินทรีย์ วิริยพละ สมาธิพละ เอกัคคตา และสมถะปรากฏอยู่ด้วย แต่ถูกเรียกอีกชื่อว่ามิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ แปลว่ากำลังของใจเป็นกลาง ๆ จะกลายเป็นคุณหรือโทษอยู่ที่ทิศทาง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาเห็นใครขยันและมีสมาธิสูงมากกับสิ่งที่ทำร้ายคนอื่น อย่าประหลาดใจ และหันกลับมาตรวจว่าความทุ่มเทของเราเองกำลังชี้ไปทางไหน

  8. ๘

    อหิริกะและอโนตตัปปะมีอยู่ในทุกดวง อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ

    ไม่ว่าจะเป็นดวงโลภะ โทสะ หรือโมหะ รายชื่อองค์ธรรมมีอหิริกะและอโนตตัปปะครบทุกดวง คือความไม่ละอายและความไม่เกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรละอายและควรเกรงกลัว นี่คือจุดร่วมของอกุศลทั้งหมด และเป็นเหตุผลว่าทำไมหิริโอตตัปปะจึงถูกเรียกว่าธรรมคุ้มครองโลก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนทำสิ่งที่ลังเลใจ ลองถามว่าถ้าคนที่เราเคารพที่สุดเห็นเรากำลังทำอยู่ เราจะยังทำต่อไหม ความรู้สึกที่ตอบกลับมาคือหิริโอตตัปปะที่ยังทำงานอยู่

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ประโยชน์ที่ได้จากบทนี้ไม่ใช่การท่องจำตัวเลข แต่คือการมีตะแกรงไว้ดูใจตัวเองให้ละเอียดขึ้น เวลารู้สึกไม่ดี ลองถามสามคำถามเดียวกับที่คัมภีร์ใช้ คือตอนนี้รู้สึกสุข เฉย หรือทุกข์ กำลังมีความอยาก ความขัดเคือง ความลังเล หรือความฟุ้งซ่านเป็นตัวนำ และเรื่องนี้เราคิดขึ้นเองหรือมีใครมาชวนให้คิด

ข้อที่ทำให้หลายคนสะดุดใจคือ อกุศลจิต ๘ ใน ๑๒ ดวงเป็นฝ่ายโลภะ และในนั้นครึ่งหนึ่งมาพร้อมความรู้สึกสบายใจ แปลว่าสภาพใจที่ "รู้สึกดี" ไม่ได้แปลว่าเป็นกุศลเสมอไป ขณะที่เพลิดเพลินกับสิ่งที่อยากได้ ใจก็กำลังสะสมความเคยชินแบบหนึ่งอยู่

อีกข้อที่ใช้ได้ทันทีคือ ความโกรธในคัมภีร์นี้มาคู่กับโทมนัสเสมอ ไม่มีดวงไหนที่ปฏิฆะมาพร้อมความสุข ดังนั้นเวลารู้สึกว่าโกรธแล้วสะใจ ให้ลองสังเกตให้ลึกลงไปว่า ใต้ความสะใจนั้นมีความไม่สบายใจซ่อนอยู่หรือไม่

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

อิติวุตตกะ: ความคิดที่ทำให้มืด และศัตรูที่อยู่ข้างใน

อนฺตรา มลา

ความคิดบางแบบทำให้มืดมน บางแบบทำให้มีดวงตา ความโลภ ความโกรธ ความหลงเป็นศัตรูที่เกิดขึ้นข้างในแต่คนมักไม่รู้ว่า…

มหาสีหนาทสูตร: ทางที่เดินอยู่จะพาไปถึงไหน

ตญฺจ มคฺคํ สมารูโฬฺห

สุนักขัตตะตั้งใจติพระพุทธเจ้า แต่กลับพูดชมโดยไม่รู้ตัว — แล้วทรงแสดงคติ ๕ ด้วยอุปมาคนเดินทางสายเดียวไปสู่หลุมถ…

ปัญจัตตยสูตร: แม้คิดว่า "เราสงบแล้ว" ก็ยังเป็นการยึด

ปญฺจตฺตยสุตฺตํ

พระพุทธเจ้าทรงวิเคราะห์ความเห็นเรื่องตัวตนหลังตายและเรื่องโลก ด้วยอุปมาพ่อค้าที่หวังกำไร สุนัขที่ถูกล่ามกับเสา…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้