ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก ๑๖
ข้อปฏิบัติ

ธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก ๑๖

โสฬส โทวจสฺสกรณา ธมฺมา

กระจกส่องใจ ๑๖ บานจากอนุมานสูตร — นิสัยที่ทำให้ไม่มีใครอยากเตือนเรา และวิธีตรวจตัวเองโดยเทียบจากคนอื่น

๑๖ ข้อ

ในอนุมานสูตร พระมหาโมคคัลลานะแสดงว่า แม้ภิกษุจะขอให้เพื่อนช่วยว่ากล่าวตักเตือน แต่ถ้ามีธรรมที่ทำให้เป็นคนว่ายาก เพื่อนพรหมจรรย์ก็จะไม่เห็นว่าควรว่ากล่าวสั่งสอน และไม่ไว้วางใจ ท่านแจกแจงนิสัยเหล่านั้นไว้ ๑๖ ข้อ

ชื่อพระสูตรมาจากวิธีตรวจตัวเองที่ท่านสอน คือ "อนุมาน" — ให้เทียบว่า คนที่มีนิสัยแบบนี้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา ถ้าเรามีนิสัยแบบเดียวกัน เราก็จะไม่เป็นที่รักของคนอื่นเหมือนกัน แล้วตั้งใจว่าจะไม่เป็นอย่างนั้น

พระสูตรจบด้วยอุปมาคนหนุ่มสาวที่ชอบแต่งตัว ส่องกระจกเห็นฝุ่นหรือมลทินบนหน้าก็รีบเช็ดออก เห็นหน้าสะอาดก็ดีใจ — ให้ส่องใจตัวเองทุกวันแบบเดียวกัน ถ้าเห็นว่ายังมีข้อไหนอยู่ก็พยายามละ ถ้าไม่เห็นก็อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์ และหมั่นศึกษาต่อไปทั้งกลางวันและกลางคืน

  1. ๑

    มีความปรารถนาลามก ปาปิจฺโฉ

    ตกอยู่ในอำนาจของความอยากที่ไม่ดี เช่น อยากได้หน้า อยากให้คนเห็นว่าดีเกินจริง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนโพสต์หรือเล่าเรื่องดี ๆ ของตัวเอง ถามว่ากำลังแบ่งปันหรือกำลังสร้างภาพ

  2. ๒

    ยกตนข่มผู้อื่น อตฺตุกฺกํสโก ปรวมฺภี

    ชอบยกย่องตัวเองและดูหมิ่นคนอื่น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าเวลาเล่าเรื่องคนอื่นพลาด เรามักเติมว่า "ถ้าเป็นเรานะ..." หรือเปล่า

  3. ๓

    มักโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ โกธโน โหติ โกธาภิภูโต

    โกรธง่ายและปล่อยให้ความโกรธเป็นใหญ่ คนรอบข้างจึงไม่กล้าพูดความจริง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าคนรอบตัวต้อง "ดูอารมณ์" เราก่อนพูด นั่นคือสัญญาณชัดของข้อนี้

  4. ๔

    มักโกรธ ผูกโกรธเพราะความโกรธ โกธเหตุ อุปนาหี

    โกรธแล้วเก็บไว้ ผูกใจเจ็บนาน ไม่ยอมปล่อย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    นับดูว่ายังมีเรื่องเมื่อปีที่แล้วที่พูดถึงทีไรยังร้อนอยู่กี่เรื่อง

  5. ๕

    มักโกรธ ระแวงจัดเพราะความโกรธ โกธเหตุ อภิสงฺคี

    โกรธแล้วติดใจ ระแวงและถือสาไม่เลิก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาคนที่เคยมีเรื่องกันทำอะไร สังเกตว่าเราตีความไปทางร้ายก่อนเสมอหรือไม่

  6. ๖

    มักโกรธ เปล่งวาจาใกล้ความโกรธ โกธสามนฺตา วาจํ นิจฺฉาเรตา

    โกรธแล้วพูดจาแข็งกระด้างที่ส่อความโกรธออกมา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ฟังน้ำเสียงตัวเองเวลาพูดกับคนในบ้านหลังวันที่เหนื่อย มักบอกได้มากกว่าคำพูด

  7. ๗

    ถูกเตือนแล้วขัดคอผู้เตือน โจทเกน โจทกํ ปฏิปฺผรติ

    ถูกว่ากล่าวแล้วโต้แย้งหรือต่อต้านผู้ว่ากล่าวทันที

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ฝึกตอบคำติครั้งแรกด้วยคำว่า "ขอบคุณ ขอคิดดูก่อน" เสมอ แม้จะเห็นว่าเขาผิด

  8. ๘

    ถูกเตือนแล้วรุกรานผู้เตือน โจทเกน โจทกํ อปสาเทติ

    ถูกว่ากล่าวแล้วกลับดูหมิ่นหรือลดค่าผู้ว่ากล่าว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตความคิดว่า "คนอย่างเขามีสิทธิ์อะไรมาว่าเรา" คำติถูกหรือผิดไม่ได้ขึ้นกับว่าใครพูด

  9. ๙

    ถูกเตือนแล้วปรักปรำผู้เตือน โจทกสฺส ปจฺจาโรเปติ

    ถูกว่ากล่าวแล้วยกความผิดของผู้ว่ากล่าวขึ้นมาโต้กลับ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าอยากตอบว่า "แล้วคุณล่ะ" ให้รู้ว่ากำลังเปลี่ยนเรื่อง เรื่องของเขาคุยทีหลังได้

  10. ๑๐

    ถูกเตือนแล้วพูดกลบเกลื่อน อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ

    ถูกว่ากล่าวแล้วพูดเลี่ยงไปเรื่องอื่น พาเรื่องออกนอกทาง และแสดงความโกรธ ความขัดเคือง ความไม่พอใจให้ปรากฏ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาถูกทักเรื่องหนึ่งแล้วเราเริ่มอธิบายอีกสามเรื่อง ให้หยุดแล้วกลับมาที่เรื่องแรก

  11. ๑๑

    ถูกเตือนแล้วไม่ชี้แจงความประพฤติ อปทาเน น สมฺปายติ

    ถูกว่ากล่าวแล้วไม่ยอมชี้แจงหรือไม่ยอมรับว่าได้ทำอะไรลงไปอย่างตรงไปตรงมา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ข้อเท็จจริงง่าย ๆ ว่า "ใช่ ผมทำอย่างนั้น" ช่วยให้คุยต่อได้ดีกว่าคำแก้ตัวยาว ๆ

  12. ๑๒

    ลบหลู่ ตีเสมอ มกฺขี ปฬาสี

    ลบหลู่คุณความดีของผู้อื่น และยกตนตีเสมอคนที่ควรเคารพ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาคนอื่นทำสำเร็จ สังเกตว่าเราชอบเติมว่า "เขาก็แค่โชคดี" หรือเปล่า

  13. ๑๓

    ริษยา ตระหนี่ อิสฺสุกี มจฺฉรี

    อิจฉาเมื่อผู้อื่นได้ดี และหวงสิ่งที่ตนมีไม่อยากแบ่งปัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ลองแบ่งปันสิ่งที่เรารู้หรือมีให้คนที่เราแอบอิจฉา สองข้อนี้มักแก้ได้พร้อมกันด้วยการให้

  14. ๑๔

    โอ้อวด มีมารยา สโฐ มายาวี

    แสดงตัวว่ามีดีเกินจริง และปกปิดความผิดของตนด้วยเล่ห์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถามว่ามีเรื่องไหนที่เราพยายามทำให้คนเข้าใจต่างจากความจริง แม้จะเป็นเรื่องเล็ก

  15. ๑๕

    กระด้าง ดูหมิ่นผู้อื่น ถทฺโธ อติมานี

    ใจแข็งกระด้าง ไม่อ่อนน้อม และถือตัวว่าเหนือกว่าคนอื่น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    นึกดูว่าครั้งสุดท้ายที่เราขอโทษก่อนคือเมื่อไร ถ้านึกไม่ออก ข้อนี้อาจมีอยู่

  16. ๑๖

    ยึดมั่นความเห็นของตน ถือรั้น ถอนได้ยาก สนฺทิฏฺฐิปรามาสี อาธานคฺคาหี ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี

    ถือความเห็นของตัวเองเป็นใหญ่ ยึดแน่น และสละคืนได้ยาก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถามตัวเองว่าปีนี้เปลี่ยนความคิดเรื่องไหนเพราะมีคนให้เหตุผลที่ดีกว่าบ้าง ถ้าไม่มีเลย ให้ระวังข้อนี้

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

วิธีที่ใช้ได้ดีที่สุดคือเลือกคนหนึ่งที่เราไม่ชอบเพราะ "เตือนอะไรไม่ได้เลย" แล้วเขียนว่าทำไมถึงเตือนเขาไม่ได้ จากนั้นอ่านย้อนดูว่าข้อไหนในนั้นมีในตัวเราบ้าง นี่คือการอนุมานตามพระสูตรตรง ๆ

และถ้าสังเกตว่าช่วงหลังไม่มีใครติหรือเตือนเราเลย อย่าเพิ่งสรุปว่าเราไม่มีอะไรให้ติ อาจเป็นเพราะคนรอบตัวเลิกเตือนไปแล้ว ซึ่งเป็นสัญญาณที่พระสูตรนี้เตือนไว้โดยตรง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

โสตวสูตร: ช้างศึกกับผู้ฝึกตน

โสตา จ โหติ หนฺตา จ รกฺขิตา จ ขนฺตา จ คนฺตา จ

ช้างหลวงที่ดีต้องฟังคำสั่ง ทำลายข้าศึก รักษาตัว อดทน และไปได้ไว ผู้ฝึกตนก็ต้องฟังธรรม ละความคิดชั่ว สำรวมอินทร…

สะพาน ทางเดิน และบันได: อปทานของผู้ทำทางให้คนอื่นไปต่อ

เสตุทานสฺสิทํ ผลํ

อปทานของผู้ที่ไม่ได้ถวายเครื่องบูชา แต่สร้างสะพาน ปราบทางให้เรียบ ทำบันไดขึ้นเจดีย์ และทำราวให้จับ รวมทั้งเต่า…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้