หลักธรรม › โสตวสูตร: ช้างศึกกับผู้ฝึกตน
โสตวสูตร: ช้างศึกกับผู้ฝึกตน
ข้อปฏิบัติ

โสตวสูตร: ช้างศึกกับผู้ฝึกตน

โสตา จ โหติ หนฺตา จ รกฺขิตา จ ขนฺตา จ คนฺตา จ

ช้างหลวงที่ดีต้องฟังคำสั่ง ทำลายข้าศึก รักษาตัว อดทน และไปได้ไว ผู้ฝึกตนก็ต้องฟังธรรม ละความคิดชั่ว สำรวมอินทรีย์ อดทน และมุ่งไปสู่ทางที่ไม่เคยไป

๖ ข้อ

ในโสตวสูตร ราชวรรค ปัญจกนิบาต อังคุตตรนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสว่า ช้างของพระราชาที่มีองค์ ๕ จึงควรเป็นช้างทรง คือ เชื่อฟัง ฆ่าข้าศึกได้ รักษาตัวได้ อดทนได้ และไปได้ แล้วทรงเทียบว่าภิกษุที่มีธรรม ๕ อย่างเดียวกันนี้ ย่อมเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นนาบุญของโลก

ในวรรคเดียวกันมีอักขมสูตร ซึ่งเทียบช้างที่ทนภาพ เสียง กลิ่น ความหิว และลูกศรในสนามรบไม่ได้ กับภิกษุที่ทนต่อรูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัสที่ชวนให้กำหนัดไม่ได้ จนตั้งจิตไว้ไม่ได้

ภาพช้างศึกเป็นภาพสงครามที่คนสมัยนั้นคุ้นเคย สิ่งที่พระสูตรให้ "ฆ่า" จริง ๆ คือความคิดอกุศลในใจ ไม่ใช่ผู้ใด

  1. ๑

    ฟังอย่างตั้งใจ โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ

    ช้างที่ดีตั้งใจฟังสิ่งที่ควาญสั่ง ทั้งที่เคยทำและไม่เคยทำ ภิกษุที่ดีก็ตั้งใจ ใฝ่ใจ รวมใจทั้งหมด เงี่ยหูฟังเมื่อมีผู้แสดงธรรมวินัย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลามีคนสอนหรือให้คำแนะนำ วางมือถือ มองหน้าผู้พูด และฟังให้จบก่อนคิดคำแย้ง

  2. ๒

    ทำลายความคิดชั่วที่เกิดขึ้น อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ

    ช้างศึกทำลายช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้าของข้าศึก ภิกษุก็ไม่ยอมให้ความคิดในกาม ความคิดพยาบาท และความคิดเบียดเบียนที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ต่อ แต่ละ บรรเทา กำจัด ทำให้หมดไป

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อจับได้ว่ากำลังคิดแค้นใครซ้ำ ๆ อย่าปล่อยให้วนต่อ ให้เปลี่ยนไปทำสิ่งอื่นหรือกลับมาอยู่กับลมหายใจ

  3. ๓

    รักษาตัว คือสำรวมอินทรีย์ รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ

    ช้างศึกระวังรักษากายหน้า กายหลัง เท้า ศีรษะ หู งา งวง หาง และควาญช้าง ภิกษุก็รักษาตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เห็นรูปแล้วไม่ถือเอาจนความอยากได้และความไม่พอใจครอบงำ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เลือกสิ่งที่ดูและฟังในแต่ละวัน เช่น ปิดการแจ้งเตือนที่ยั่วให้ซื้อหรือโกรธ เหมือนรักษาจุดอ่อนของตัวเองไว้

  4. ๔

    อดทนต่อสิ่งกระทบ ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺส

    ช้างศึกทนต่อหอก ลูกศร และเสียงกลองศึกได้ ภิกษุก็อดทนต่อหนาว ร้อน หิว กระหาย เหลือบยุง ลมแดด สัตว์เลื้อยคลาน คำพูดหยาบ และทุกขเวทนาทางกายที่แรงกล้า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ฝึกความอดทนจากเรื่องเล็ก เช่น รอคิวโดยไม่หงุดหงิด หรือฟังคำวิจารณ์โดยไม่ตอบโต้ทันที

  5. ๕

    ไปได้ไวสู่ทางที่ไม่เคยไป ขิปฺปญฺเญว คนฺตา โหติ

    ช้างศึกไปยังทิศที่ควาญไสไปได้อย่างรวดเร็ว ทั้งทิศที่เคยไปและไม่เคยไป ภิกษุก็ไปสู่ทิศที่ไม่เคยไปตลอดกาลนานได้โดยเร็ว คือนิพพาน ที่ระงับสังขารทั้งปวงและสิ้นตัณหา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตั้งเป้าหมายชีวิตให้ชัด แล้วเมื่อรู้ว่าอะไรถูกควรทำ ก็ลงมือโดยไม่ผัดวันจนโอกาสผ่านไป

  6. ๖

    ทนต่อสิ่งยั่วยุได้จึงตั้งใจได้ สกฺโกติ จิตฺตํ สมาทหิตุํ

    ในอักขมสูตร ช้างที่เห็นทัพข้าศึก ได้ยินเสียงกลองศึก ได้กลิ่นช้างที่ใหญ่กว่า อดอาหารไม่กี่คืน หรือถูกยิงไม่กี่ดอก แล้วหยุดนิ่งสะทกสะท้าน ใช้ในสนามรบไม่ได้ ภิกษุที่เห็นรูปหรือได้ยินเสียงที่ชวนกำหนัดแล้วกำหนัด ตั้งจิตไว้ไม่ได้ ก็เช่นกัน ส่วนผู้ที่ไม่กำหนัดย่อมตั้งจิตไว้ได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าสมาธิหลุดทุกครั้งที่มีอะไรน่าสนใจผ่านมา ให้จัดสภาพแวดล้อมก่อนเริ่มงานสำคัญ แล้วค่อย ๆ ฝึกให้ใจกลับมาได้เร็วขึ้น

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

พระสูตรนี้เหมือนรายการคุณสมบัติของคนที่ฝึกมาดี ไม่ว่าจะเป็นนักกีฬา คนทำงาน หรือนักปฏิบัติ ต้องฟังเป็น จัดการความคิดตัวเองได้ ระวังสิ่งที่รับเข้ามา อดทนต่อความไม่สบาย และรู้ว่ากำลังมุ่งไปที่ไหน

ข้อเรื่องความอดทนกว้างมาก ครอบคลุมทั้งอากาศร้อนหนาว ความหิว ยุงกัด คำพูดที่ทิ่มแทง และความเจ็บปวดทางกาย คนที่ฝึกความอดทนในเรื่องเล็ก ๆ ทุกวัน จะไม่ล้มง่ายเมื่อเจอเรื่องใหญ่

ความอดทนในที่นี้ไม่ได้แปลว่าฝืนทนความเจ็บป่วยโดยไม่รักษา หรือทนอยู่ในที่ที่ถูกทำร้าย แต่หมายถึงใจที่ไม่หวั่นไหวไปตามสิ่งกระทบ

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

พรหมจริยกถา: เทวดาประพฤติพรหมจรรย์ได้หรือไม่

นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส

กถาวัตถุถามว่าในหมู่เทวดาไม่มีการประพฤติพรหมจรรย์หรือ ฝ่ายเถรวาทยอมรับว่าเทวดาไม่มีการบวช แต่ชี้ว่าการบวชกับกา…

กูฏสูตร: เรือนที่มุงไม่ดี กับใจที่ไม่ได้รักษา

จิตฺเต คหปติ อรกฺขิเต

พระพุทธเจ้าตรัสกับอนาถบิณฑิกคฤหบดีว่า เมื่อไม่รักษาจิต กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมก็ไม่ได้รับการรักษา แล้วชุ่มและผ…
เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้