หลักธรรมพื้นฐาน

อายาจนสูตร: ดอกบัวในสระและการตัดสินใจสอน

อายาจนสุตฺตํ

หลังตรัสรู้ พระพุทธเจ้าทรงน้อมไปทางไม่แสดงธรรม เพราะธรรมลึกซึ้งและคนยินดีในอาลัย สหัมบดีพรหมทูลอาราธนา พระองค์ทรงตรวจดูโลกแล้วเห็นสัตว์เหมือนดอกบัวในสระที่อยู่ต่างระดับ จึงทรงเปิดประตูอมตะ

๗ ข้อ

ในอายาจนสูตร พรหมสังยุต สังยุตตนิกาย สคาถวรรค พระพุทธเจ้าเพิ่งตรัสรู้ ประทับอยู่ที่ต้นอชปาลนิโครธ ริมแม่น้ำเนรัญชรา ทรงดำริว่าธรรมที่ตรัสรู้นี้ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ส่วนหมู่สัตว์ยินดีในอาลัย ถ้าแสดงแล้วคนอื่นไม่เข้าใจ ก็จะเป็นความเหนื่อยเปล่า พระทัยจึงน้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย

สหัมบดีพรหมทราบพระดำริ จึงมาทูลอาราธนาว่า สัตว์ผู้มีธุลีในตาน้อยมีอยู่ ถ้าไม่ได้ฟังธรรมจะเสื่อม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี พระพุทธเจ้าทรงอาศัยกรุณาในสัตว์ ตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงเห็นสัตว์แตกต่างกันเหมือนดอกบัวในสระ แล้วตรัสว่าประตูอมตะเปิดแล้ว

เหตุการณ์เดียวกันนี้มีเล่าในอริยปริเยสนาสูตร มัชฌิมนิกายด้วย หน้านี้จึงเน้นที่อุปมาดอกบัว และเหตุที่พระพุทธเจ้าทรงเลือกสอนทั้งที่รู้ว่ายาก

  1. ๑

    ธรรมลึกซึ้ง แต่คนยินดีในอาลัย อาลยรามา โข ปนายํ ปชา

    ธรรมที่ตรัสรู้ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก สงบ ประณีต คาดคะเนเอาไม่ได้ รู้ได้เฉพาะบัณฑิต ส่วนหมู่สัตว์ยินดีและเพลิดเพลินในอาลัย จึงยากจะเห็นปฏิจจสมุปบาทและนิพพาน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่ออธิบายเรื่องลึกแล้วคนไม่เข้าใจ ให้เข้าใจว่าเป็นธรรมดาของเรื่องที่ขัดกับความเคยชิน ไม่ใช่เพราะผู้ฟังโง่หรือผู้พูดล้มเหลว

  2. ๒

    ยอมรับความลังเลอย่างซื่อตรง โส มมสฺส กิลมโถ

    พระพุทธเจ้าทรงดำริตรง ๆ ว่า ถ้าแสดงธรรมแล้วคนอื่นไม่รู้ตาม ก็จะเป็นความเหนื่อยและความลำบากของพระองค์ พระทัยจึงน้อมไปทางไม่แสดง พระสูตรไม่ได้ซ่อนความลังเลนี้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ารู้สึกท้อก่อนเริ่มงานที่ต้องอธิบายคนจำนวนมาก ยอมรับความรู้สึกนั้นได้ แล้วค่อยพิจารณาว่ามีเหตุผลที่ควรทำต่อหรือไม่

  3. ๓

    ผู้มีธุลีในตาน้อยมีอยู่ สนฺติ สตฺตา อปฺปรชกฺขชาติกา

    สหัมบดีพรหมทูลว่า สัตว์ผู้มีกิเลสดุจธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ ถ้าไม่ได้ฟังธรรมจะเสื่อม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี และขอให้พระองค์เหมือนผู้ยืนบนยอดภูเขาหินมองลงมาเห็นผู้คนที่จมอยู่ในความโศกโดยรอบ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ในห้องเรียนหรือทีมงาน อย่าให้คนที่ไม่สนใจทำให้ลืมคนที่ตั้งใจฟังอยู่ แม้มีเพียงไม่กี่คนก็คุ้มที่จะสอนให้ดี

  4. ๔

    ตรวจดูโลกด้วยกรุณา สตฺเตสุ จ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ

    พระพุทธเจ้าทรงทราบการอาราธนา และทรงอาศัยกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย ตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ การตัดสินใจสอนจึงเริ่มจากกรุณา ไม่ใช่จากคำขอเพียงอย่างเดียว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนตัดสินใจว่าจะช่วยหรือสอนใคร ลองมองจากความเข้าใจในทุกข์ของเขา แทนการคิดแค่ว่าเราจะเหนื่อยแค่ไหน

  5. ๕

    สัตว์แตกต่างกัน อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข

    ทรงเห็นว่าบางพวกมีธุลีในตาน้อย บางพวกมีมาก บางพวกอินทรีย์แก่กล้า บางพวกอินทรีย์อ่อน บางพวกมีอาการดี บางพวกมีอาการเลว บางพวกสอนง่าย บางพวกสอนยาก และบางพวกเห็นภัยในปรโลก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ปรับวิธีอธิบายให้เข้ากับผู้ฟัง คนเดียวกันอาจต้องใช้ตัวอย่างต่างกัน บางคนเข้าใจจากเหตุผล บางคนเข้าใจจากเรื่องเล่า

  6. ๖

    ดอกบัวสามระดับ อุปฺปลินิยํ วา ปทุมินิยํ วา ปุณฺฑรีกินิยํ วา

    ในกออุบล ปทุม หรือบุณฑริก บางดอกเกิดและเติบโตในน้ำแต่ยังจมอยู่ใต้น้ำ บางดอกตั้งอยู่เสมอน้ำ บางดอกขึ้นพ้นน้ำ น้ำไม่ติด สัตว์โลกก็ต่างกันอย่างนั้น ทุกดอกเกิดในน้ำเดียวกัน แต่อยู่คนละระดับ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นใครยังไม่พร้อม อย่าตัดสินว่าเขาจะไม่มีวันพร้อม ดอกที่ยังจมอยู่วันนี้ก็ยังเป็นดอกบัวที่เติบโตในน้ำ

  7. ๗

    ประตูอมตะเปิดแล้ว อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา

    พระพุทธเจ้าตรัสตอบพรหมว่า ประตูอมตะเปิดแล้ว ผู้มีหูจงปล่อยศรัทธามาเถิด ทรงรู้ว่าการแสดงธรรมอันประณีตในหมู่มนุษย์ยาก แต่ก็ทรงเลือกแสดง สหัมบดีพรหมรู้ว่าพระองค์ทรงรับแล้ว จึงอภิวาทและหายไป

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    หน้าที่ของเราคือเปิดประตูให้ดีที่สุด เช่น สอนให้ชัด ทำตัวเป็นตัวอย่าง และพร้อมตอบคำถาม ส่วนใครจะเดินเข้ามาเมื่อไร ให้เคารพจังหวะของเขา

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

พระสูตรนี้เป็นกำลังใจสำหรับทุกคนที่ต้องสอน อธิบาย หรือช่วยเหลือคนอื่น ไม่ว่าจะเป็นครู พ่อแม่ หรือหัวหน้างาน พระพุทธเจ้าเองก็ทรงเห็นก่อนว่างานนี้ยากและอาจเหนื่อยเปล่า แต่เมื่อทรงเห็นว่ามีคนที่พร้อมรับอยู่จริง ก็ทรงเลือกสอน

อุปมาดอกบัวช่วยให้เราไม่คาดหวังให้ทุกคนเข้าใจเท่ากันในเวลาเดียวกัน บางคนพร้อมแล้ว บางคนอีกไม่นาน บางคนยังจมอยู่ งานของผู้สอนคือเปิดประตูไว้ ส่วนการเดินผ่านประตูเป็นเรื่องของแต่ละคน

เรื่อง "บัว ๔ เหล่า" ที่คนไทยคุ้นเคยนั้นมาจากอรรถกถา ในพระสูตรกล่าวถึงดอกบัว ๓ ระดับ

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

โพชฌงคกถา: เลือกใช้องค์แห่งการตรัสรู้เหมือนเลือกผ้าในตู้

โพชฺฌงฺคกถา

โพชฌงค์ช่วยประคองใจที่หดหู่ ข่มใจที่ฟุ้งซ่าน และทำให้สมถะกับวิปัสสนาไปด้วยกัน พระสารีบุตรกล่าวว่าท่านอยู่ด้วยโ…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้