โพธิยาพุทโธติกถา ลักขณกถา นิยาโมกกันติกถา: อะไรทำให้เป็นพระพุทธเจ้า
โพธิยา พุทฺโธสามกถาต่อกันในวรรคที่ ๔ ถามว่าเป็นพุทธะเพราะโพธิที่มีอยู่ในขณะนั้นหรือ ผู้มีมหาปุริสลักษณะเป็นพระโพธิสัตว์เสมอ…
ศึกษาเชิงลึก
ฉวิโสธนสูตร: ตรวจสอบผู้กล่าวว่าบรรลุ
ฉพฺพิโสธนสุตฺตํ
เมื่อภิกษุประกาศว่าบรรลุอรหัตผล ไม่ควรรีบยินดีหรือคัดค้าน แต่ควรถามเรื่องโวหาร ๔ อุปาทานขันธ์ ๕ ธาตุ ๖ อายตนะภายในภายนอก และการถอนความถือตัว แล้วฟังว่าคำตอบเป็นอย่างที่ผู้หลุดพ้นจริงจะตอบหรือไม่
๗ ข้อ
ในฉวิโสธนสูตร มัชฌิมนิกาย พระพุทธเจ้าตรัสว่า ถ้าภิกษุรูปหนึ่งพยากรณ์อรหัตผลว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก ภิกษุทั้งหลายไม่ควรยินดีและไม่ควรคัดค้านคำของเธอทันที แต่ควรถามเป็นข้อ ๆ
คำถามครอบคลุมโวหาร ๔ คือสิ่งที่เห็น ได้ยิน ได้ทราบ และรู้แจ้ง อุปาทานขันธ์ ๕ ธาตุ ๖ อายตนะภายในและภายนอก และคำถามว่ารู้เห็นอย่างไรจึงไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัย ในแต่ละข้อ ทรงแสดงไว้ด้วยว่าภิกษุผู้สิ้นอาสวะจริงจะตอบอย่างไร
เมื่อตอบข้อสุดท้าย ภิกษุนั้นเล่าการฝึกของตนตามลำดับ ตั้งแต่ได้ฟังธรรม ออกบวช รักษาศีล สำรวมอินทรีย์ ละนิวรณ์ ได้ฌาน จนรู้อริยสัจและสิ้นอาสวะ เมื่อตอบได้อย่างนี้ ภิกษุทั้งหลายจึงควรชื่นชมอนุโมทนาคำของเธอ
-
๑
ไม่รีบยินดี ไม่รีบคัดค้าน เนว อภินนฺทิตพฺพํ นปฺปฏิกฺโกสิตพฺพํ
เมื่อภิกษุพยากรณ์อรหัตผล ตรัสว่าไม่ควรยินดีและไม่ควรคัดค้าน แต่ควรตั้งคำถามเพื่อตรวจสอบด้วยความเคารพ
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเมื่อมีคนอ้างว่าเป็นผู้รู้แจ้ง หรือมีข่าวการบรรลุธรรม ให้พักการตัดสินไว้ก่อน ไม่แชร์ต่อด้วยความตื่นเต้น และไม่ด่าทอด้วยความหมั่นไส้
-
๒
โวหาร ๔: เห็น ได้ยิน ได้ทราบ รู้แจ้ง ทิฏฺเฐ สุเต มุเต วิญฺญาเต
ถามว่ารู้เห็นอย่างไร จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะในสิ่งที่เห็น ได้ยิน ได้ทราบ และรู้แจ้ง คำตอบของผู้หลุดพ้นจริงคือ อยู่อย่างไม่ยินดี ไม่ยินร้าย ไม่อิงอาศัย ไม่ผูกพัน หลุดพ้น พรากออกแล้ว มีใจไม่มีเขตแดนกั้นในสิ่งเหล่านั้น
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันดูตัวเองว่าสิ่งที่เห็นหรือได้ยินวันนี้ ดึงใจเราให้ชอบหรือชังแค่ไหน ความเป็นอิสระจากสิ่งเหล่านี้คือเครื่องวัดที่ซื่อตรงกว่าคำพูด
-
๓
อุปาทานขันธ์ ๕ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา
ผู้หลุดพ้นจริงจะตอบว่า รู้แล้วว่ารูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ไม่มีกำลัง คลายไป ไม่ใช่ที่พึ่งอุ่นใจ และเพราะความพอใจ ความติดใจ อุปาทาน และอนุสัยในขันธ์เหล่านั้นสิ้นไป ดับไป สละคืนแล้ว จึงรู้ชัดว่าจิตหลุดพ้น
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเมื่อยึดร่างกายหรือความรู้สึกเป็นที่พึ่งหลัก ลองระลึกว่าสิ่งเหล่านี้เปลี่ยนแปลงตลอด ที่พึ่งที่มั่นคงกว่าคือใจที่ไม่เกาะ
-
๔
ธาตุ ๖ ฉ ธาตุโย
ธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม อากาศ และวิญญาณ ผู้หลุดพ้นจริงจะตอบว่า ถือเอาธาตุเหล่านั้นโดยความไม่ใช่ตน และไม่ถือเอาสิ่งที่อาศัยธาตุนั้นว่าเป็นตน ความยึดมั่นและอนุสัยในธาตุทั้งหกสิ้นไปแล้ว
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเวลาหงุดหงิดกับอาการของร่างกาย เช่น ปวดหลัง ลองมองว่าเป็นธาตุที่ทำงานตามเหตุ ไม่ต้องบวกเรื่อง "ทำไมต้องเป็นฉัน" เข้าไป
-
๕
อายตนะภายในและภายนอก อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ
ตากับรูป หูกับเสียง จมูกกับกลิ่น ลิ้นกับรส กายกับสิ่งที่ถูกต้อง ใจกับธรรมารมณ์ ผู้หลุดพ้นจริงจะตอบว่า ความพอใจ ความติดใจ ความเพลิน ตัณหา และอุปาทานในตา ในรูป ในจักขุวิญญาณ และในสิ่งที่รู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ สิ้นไปแล้ว ทวารอื่นก็เช่นเดียวกัน
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันก่อนเลื่อนหน้าจอต่อ ถามตัวเองว่ากำลังดูเพราะจำเป็น หรือเพราะความเพลินพาไป
-
๖
เล่าการฝึกตามลำดับ อหงฺการมมงฺการมานานุสยา
เมื่อถูกถามว่ารู้เห็นอย่างไรจึงไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัย ผู้หลุดพ้นจริงจะเล่าว่า เดิมเป็นคฤหัสถ์ ได้ฟังธรรมแล้วเกิดศรัทธา เห็นว่าการครองเรือนคับแคบ จึงออกบวช รักษาศีล สันโดษ สำรวมอินทรีย์ มีสติสัมปชัญญะ อยู่ในที่สงัด ละนิวรณ์ ๕ ได้ฌาน ๔ แล้วน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ รู้อริยสัจ ๔ จนจิตหลุดพ้น
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเวลาฟังใครเล่าความก้าวหน้าทางธรรม สังเกตว่าเขาเล่าหนทางเป็นขั้นตอนที่ตรวจสอบได้ หรือเล่าแต่ประสบการณ์พิเศษที่ไม่มีที่มาที่ไป
-
๗
ตอบได้แล้วจึงอนุโมทนา ฉพฺพิโสธนสุตฺตํ
เมื่อภิกษุนั้นตอบได้อย่างนี้ ตรัสว่าภิกษุทั้งหลายควรชื่นชมอนุโมทนาคำกล่าวของเธอว่าดีแล้ว การตรวจสอบจึงไม่ได้มุ่งจับผิด แต่เพื่อให้การยอมรับตั้งอยู่บนความจริง ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเมื่อตรวจสอบแล้วพบว่าคนอื่นทำได้ดีจริง ให้ชื่นชมอย่างเต็มใจ ไม่ต้องหาข้อติเพิ่มเพื่อรักษาหน้าตัวเอง
ลองใช้ในชีวิตประจำวัน
พระสูตรนี้เป็นกระบวนการภายในสงฆ์ ไม่ใช่แบบทดสอบที่ฆราวาสจะนำไปสอบใคร แต่ท่าทีที่แสดงไว้มีประโยชน์มาก คือเมื่อได้ยินคำอ้างเรื่องการบรรลุธรรม ไม่ต้องตื่นเต้นเชื่อทันที และไม่ต้องเยาะเย้ยทันที
สิ่งที่เราสังเกตได้คือความสอดคล้องระหว่างคำพูดกับการใช้ชีวิต ความไม่ยึดติดในสิ่งที่เห็นและได้ยิน และการที่คนคนนั้นอธิบายหนทางอย่างเป็นขั้นตอนตรงกับคำสอน ไม่ใช่ความลึกลับหรือคำอวดอ้าง
อีกด้านหนึ่ง พระสูตรเตือนเราเองด้วยว่า ความก้าวหน้าทางใจไม่ได้วัดที่คำประกาศ แต่วัดที่ความถือตัวลดลงจริงหรือไม่
ที่มาในพระไตรปิฎก
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
- ฉวิโสธนสูตร ฉบับหลวง · เล่ม ๑๔ · หน้า ๙๖ การตรวจสอบผู้พยากรณ์อรหัตผลด้วยโวหาร ๔ ขันธ์ ๕ ธาตุ ๖ อายตนะ และการถอนความถือตัว
หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ
ทูตสิกขาบท: ทวงได้กี่ครั้ง และเมื่อเขาขอให้รอสักวัน
อชฺชุโณฺห ภนฺเต อาคเมหิอุบาสกขอให้พระอุปนันทะรอรับจีวรสักวันหนึ่ง เพราะวันนั้นมีประชุมที่ใครมาสายต้องถูกปรับ พระอุปนันทะไม่ยอมรอ จนเข…
กำเนิดกฐิน: ภิกษุ ๓๐ รูปที่เดินฝ่าฝนมาเฝ้า
กฐินํ อตฺถริตุํภิกษุชาวปาไฐยรัฐ ๓๐ รูปเดินทางไม่ทันเข้าพรรษาที่สาวัตถี ออกพรรษาแล้วรีบเดินฝ่าฝนและโคลนมาเฝ้าด้วยจีวรเปียกชุ่ม…
ธรรม ๑๐ ๒๐ ๓๐ ๔๐: ทำเอง ชักชวน พอใจ และกล่าวชม
ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเคในหมวดท้ายของทสกนิบาต พระพุทธเจ้าทรงนับกรรมบถ ๑๐ ซ้อนเป็นชั้น คือทำเอง (๑๐) ชักชวนผู้อื่นด้วย (๒๐) พอใจในสิ่งน…