ธรรมบท ตัณหาวรรค–ภิกขุวรรค: ตัณหาเหมือนเถาวัลย์ วิดเรือให้เบา
การฝึกจิต

ธรรมบท ตัณหาวรรค–ภิกขุวรรค: ตัณหาเหมือนเถาวัลย์ วิดเรือให้เบา

ตณฺหาวคฺโค

คาถาเด่นจากธรรมบทวรรคที่ ๒๔–๒๕ — ตัณหางอกงามเหมือนเถาย่านทราย ต้นไม้ที่รากยังอยู่ย่อมงอกใหม่ แมงมุมวิ่งตามใยที่ตนทำ ธรรมทานชนะทานทั้งปวง สำรวมมือ เท้า และวาจา และวิดเรือให้เบาเพื่อถึงฝั่งเร็ว

๘ ข้อ

ในธรรมบท ขุททกนิกาย วรรคที่ ๒๔ คือตัณหาวรรค (ว่าด้วยตัณหา) และวรรคที่ ๒๕ คือภิกขุวรรค (ว่าด้วยภิกษุ)

ตัณหาวรรคใช้อุปมาจากธรรมชาติหลายอย่างเพื่อแสดงว่าตัณหางอกงาม ผูกมัด และกลับมาได้อย่างไร ภิกขุวรรคกล่าวถึงคุณสมบัติของผู้ฝึกตน ทั้งการสำรวมอินทรีย์ ความพอใจในสิ่งที่ตนได้ และการเตือนตนด้วยตนเอง แม้คาถาในภิกขุวรรคจะกล่าวกับภิกษุ แต่หลักส่วนใหญ่ผู้ครองเรือนนำมาใช้ได้

เรื่องเบื้องหลังและคำอธิบายอุปมาบางข้อมาจากอรรถกถาธรรมบท หน้านี้ระบุไว้เมื่อยกมา

  1. ๑

    ตัณหางอกงามเหมือนเถาย่านทราย มาลุวา วิย

    ตัณหาย่อมเจริญแก่คนที่ประพฤติประมาท เหมือนเถาย่านทราย เขาย่อมเร่ร่อนไปในภพน้อยใหญ่ เหมือนลิงที่อยากได้ผลไม้เร่ร่อนไปในป่า ตัณหาครอบงำผู้ใด ความโศกย่อมงอกงามแก่ผู้นั้นเหมือนหญ้าที่ต้องฝน ส่วนผู้ที่ข่มตัณหาซึ่งล่วงได้ยากได้ ความโศกย่อมตกไปจากผู้นั้น เหมือนหยดน้ำตกจากใบบัว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าความอยากเล็ก ๆ เช่น ดูอีกคลิปเดียว มักพันต่อไปเรื่อย ๆ เหมือนเถาวัลย์ ตั้งจุดหยุดไว้ก่อนเริ่ม เช่น ตั้งเวลาไว้

  2. ๒

    ต้นไม้ที่รากยังอยู่ย่อมงอกใหม่ ยถาปิ มูเล อนุปทฺทเว ทเฬฺห

    ต้นไม้ที่รากยังมั่นคงไม่ถูกทำลาย แม้ถูกตัดแล้วก็งอกขึ้นใหม่ได้ ฉันใด ทุกข์นี้ย่อมเกิดขึ้นบ่อย ๆ เมื่อยังถอนเชื้อตัณหาไม่ได้ ฉันนั้น จึงตรัสให้ขุดรากตัณหา เหมือนคนที่ต้องการรากแฝกขุดต้นแฝกขึ้นทั้งราก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเลิกนิสัยหนึ่งได้ชั่วคราวแล้วกลับมาอีก ให้มองหาราก เช่น ความเครียดหรือความเหงาที่ทำให้นิสัยนั้นงอกใหม่ แล้วดูแลที่รากนั้นด้วย

  3. ๓

    แมงมุมวิ่งตามใยที่ตนทำเอง มกฺกฏโกว ชาลํ

    สัตว์ที่ถูกราคะย้อมย่อมแล่นไปตามกระแสตัณหา เหมือนแมงมุมแล่นไปตามใยที่ตนทำเอง นักปราชญ์ตัดเครื่องผูกนั้นแล้ว ไม่มีความห่วงใย ย่อมละทุกข์ทั้งปวง ในวรรคเดียวกันตรัสว่า เครื่องผูกที่ทำด้วยเหล็ก ไม้ หรือหญ้า นักปราชญ์ไม่เรียกว่ามั่นคง ความกำหนัดในเครื่องประดับและความห่วงใยในบุตรภรรยาต่างหากที่เป็นเครื่องผูกมั่นคง ดูหย่อนแต่แก้ได้ยาก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เรื่องที่คิดวนซ้ำ เช่น ความขุ่นเคืองคนที่ไม่ชอบ มักเป็นใยที่เราถักต่อเอง เมื่อรู้ตัวว่ากำลังวนคิด ให้หยุดถักเส้นใหม่ด้วยการหันกลับมารู้ลมหายใจหรือสิ่งที่กำลังทำ

  4. ๔

    ธรรมทานชนะทานทั้งปวง สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ

    การให้ธรรมเป็นทานชนะการให้ทั้งปวง รสแห่งธรรมชนะรสทั้งปวง ความยินดีในธรรมชนะความยินดีทั้งปวง ความสิ้นตัณหาชนะทุกข์ทั้งปวง อรรถกถาธรรมบทเล่าว่าคาถานี้ตรัสตอบปัญหา ๔ ข้อ ที่ท้าวสักกะนำมาทูลถามเพราะเทวดาถกเถียงกันไม่ได้ข้อยุติ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ธรรมทานในชีวิตประจำวันอาจเป็นการแนะนำหนังสือดี ๆ หรือเล่าวิธีที่ช่วยให้เราผ่านความทุกข์มาได้ ให้กับคนที่พร้อมรับฟัง โดยไม่ยัดเยียด

  5. ๕

    สำรวมมือ สำรวมเท้า สำรวมวาจา หตฺถสญฺญโต ปาทสญฺญโต

    ความสำรวมทางตา หู จมูก ลิ้น กาย วาจา และใจ เป็นความดี ผู้ที่สำรวมมือ สำรวมเท้า สำรวมวาจา สำรวมตน ยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่น อยู่ผู้เดียว สันโดษ เรียกว่าภิกษุ ภิกษุผู้สำรวมปาก พูดด้วยปัญญา ไม่ฟุ้งซ่าน เมื่อแสดงเนื้อความและธรรม คำพูดของท่านย่อมไพเราะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาโกรธ ให้เริ่มสำรวมจากสิ่งที่จับต้องได้ก่อน คือมือที่กำลังจะพิมพ์ตอบ และปากที่กำลังจะพูด รอให้ผ่านไปสักสิบลมหายใจ

  6. ๖

    ไม่ดูหมิ่นสิ่งที่ตนได้ สลาภํ นาติมญฺเญยฺย

    ไม่พึงดูหมิ่นลาภของตน ไม่พึงเที่ยวอยากได้ลาภของผู้อื่น ภิกษุที่อยากได้ลาภของผู้อื่นย่อมไม่บรรลุสมาธิ ภิกษุแม้มีลาภน้อย แต่ไม่ดูหมิ่นลาภของตน มีอาชีพบริสุทธิ์ ไม่เกียจคร้าน เทวดาย่อมสรรเสริญ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเปรียบเทียบเงินเดือน บ้าน หรือรถกับคนอื่น ลองเขียนสามสิ่งที่ตนมีและใช้ประโยชน์ได้จริงในวันนี้

  7. ๗

    วิดเรือให้เบา สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ

    ภิกษุ จงวิดเรือนี้ เรือที่วิดแล้วจะแล่นไปได้เร็ว ตัดราคะและโทสะได้แล้วจะถึงนิพพาน อรรถกถาธรรมบทอธิบายว่าเรือหมายถึงอัตภาพ และน้ำหมายถึงความคิดที่เป็นอกุศล

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อชีวิตรู้สึกหนัก ลองวิดน้ำออกทีละถัง เช่น ยกเลิกนัดที่ไม่จำเป็น เลิกติดตามบัญชีที่ทำให้หงุดหงิด หรือวางความแค้นเก่าลงหนึ่งเรื่อง

  8. ๘

    เตือนตนด้วยตนเอง อตฺตนา โจทยตฺตานํ

    จงเตือนตนด้วยตนเอง จงพิจารณาตนด้วยตนเอง ภิกษุผู้คุ้มครองตนแล้ว มีสติ จะอยู่เป็นสุข ตนแลเป็นที่พึ่งของตน ตนแลเป็นคติของตน เพราะฉะนั้นจงสำรวมตน เหมือนพ่อค้าดูแลม้าดี

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนนอน ถามตัวเองสั้น ๆ สองข้อ วันนี้ทำอะไรที่ไม่ควรไปบ้าง และพรุ่งนี้จะทำอะไรให้ต่างออกไป ไม่ต้องรอให้คนอื่นมาเตือน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ตัณหาวรรคไม่ได้บอกให้เกลียดความอยากหรือกดข่มตัวเองอย่างรุนแรง แต่ชวนให้เห็นกลไกของมัน ว่างอกงามเมื่อประมาท พันรอบใจเหมือนเถาวัลย์ และกลับมาได้ถ้ารากยังอยู่

ภิกขุวรรคให้เครื่องมือด้านตรงข้าม คือความสำรวม ความพอใจในสิ่งที่มี และการเตือนตนเอง ทั้งหมดนี้ใช้ได้ในชีวิตคนทั่วไป

คาถาที่กล่าวถึงความห่วงใยในบุตรและภรรยาว่าเป็นเครื่องผูก หมายถึงความยึดติดที่ทำให้ใจไม่เป็นอิสระ ไม่ได้สอนให้ผู้ครองเรือนละทิ้งหน้าที่ต่อครอบครัว

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ปุคคลบัญญัติ: โค ๔ จำพวก ดุฝูงตนหรือดุฝูงอื่น

พลิพทฺธูปมา ปุคฺคลา

บางคนข่มคนในกลุ่มตัวเองแต่ไม่แตะคนนอก บางคนข่มคนนอกแต่ดีกับพวกตัวเอง บางคนข่มทั้งสองฝ่าย และบางคนไม่ข่มใครเลย …

อากังเขยยสูตร: ถ้าปรารถนาสิ่งใด ให้เริ่มที่ศีล

อากงฺเขยฺยสุตฺตํ

พระพุทธเจ้าทรงแสดงสิ่งที่ภิกษุอาจปรารถนา ๑๗ อย่าง ตั้งแต่เป็นที่รักของเพื่อน ได้ปัจจัย ๔ ข่มความกลัวได้ ไปจนถึ…

สารีปุตตสูตรและราหุลสูตร: คนหนึ่งถอยออกไป อีกคนหนึ่งถึงที่หมาย

สารีปุตฺโต จ ราหุโล

สองพระสูตรที่อยู่ติดกัน สูตรแรกอธิบายว่าทำไมคนหนึ่งจึงไปไม่รอดจนลาสิกขา สูตรที่สองเล่าว่าพระพุทธเจ้าทรงรอจนธรร…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้