อปัณณกชาดก: เลือกทางที่ไม่ผิดแน่นอน

ในอปัณณกชาดก เอกกนิบาตชาดก ขุททกนิกาย ตัวบทในพระไตรปิฎกมีเพียงคาถาเดียว ว่าคนพวกหนึ่งกล่าวฐานะหนึ่งว่าไม่ผิด นักเดา (ตักกิกะ) กล่าวฐานะนั้นว่าเป็นที่สอง คนมีปัญญารู้ฐานะและมิใช่ฐานะนั้นแล้ว ควรถือเอาฐานะที่ไม่ผิดไว้ หัวเรื่องในฉบับแปลไทยว่า ว่าด้วยการรู้ฐานะและมิใช่ฐานะ

เรื่องเล่าทั้งหมดมาจากอรรถกถาชาดก (ชาตกัฏฐกถา) เรื่องปัจจุบันเล่าว่าอนาถบิณฑิกเศรษฐีพาสาวกของลัทธิอื่นจำนวนมากมาฟังธรรม พวกเขาถึงสรณะ แต่เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จไปที่อื่นก็กลับไปนับถือลัทธิเดิม พระพุทธเจ้าจึงตรัสเล่าเรื่องในอดีต

ในอดีต พระโพธิสัตว์เป็นพ่อค้าเกวียนที่พาราณสี มีพ่อค้าหนุ่มผู้ไม่รอบคอบอีกคนหนึ่งจะเดินทางไปพร้อมกัน พระโพธิสัตว์ให้อีกฝ่ายไปก่อน กองเกวียนแรกเข้าทะเลทรายที่ไม่มีน้ำ ยักษ์แปลงเป็นคนเดินทางที่ดูเหมือนเพิ่งผ่านฝนมา บอกว่าข้างหน้ามีน้ำบริบูรณ์ ให้เททิ้งน้ำเพื่อให้เกวียนเบา พ่อค้าหนุ่มเชื่อ จึงขาดน้ำและพินาศทั้งคณะ เมื่อกองของพระโพธิสัตว์มาถึง ยักษ์ใช้อุบายเดิม แต่พระโพธิสัตว์พิจารณาว่าไม่มีวี่แววของฝนเลย จึงสั่งไม่ให้ใครเททิ้งน้ำ แล้วพาคณะผ่านทะเลทรายไปได้โดยปลอดภัย