มาตุโปสกชาดก: ช้างผู้กินไม่ลงเมื่อแม่ยังลำบาก

ในมาตุโปสกชาดก เอกาทสกนิบาต ชาดก ขุททกนิกาย คาถาเปิดด้วยเสียงคร่ำครวญว่า เมื่อพญาช้างจากไป ต้นไม้และหญ้าที่ช้างเคยกินก็งอกงามขึ้น ป่านนี้คงมีผู้สูงศักดิ์ประดับทองเลี้ยงดูพญาช้างด้วยก้อนข้าว เพื่อให้พระราชาหรือราชกุมารประทับบนหลังออกรบ

ต่อมาพระราชาตรัสชวนพญาช้างให้รับคำข้าว อย่าผ่ายผอม เพราะยังมีราชกิจอีกมาก พญาช้างตอบว่า นางช้างกำพร้าตาบอดซึ่งไม่มีผู้นำทาง คงเดินสะดุดตอไม้อยู่ที่ภูเขาจัณโฑรณะ เมื่อพระราชาตรัสถามว่านางช้างนั้นเป็นอะไรกับท่าน พญาช้างตอบว่าเป็นแม่ พระราชาจึงรับสั่งให้ปล่อย พญาช้างไปยังสระบัวที่เคยอาศัย ใช้งวงดูดน้ำมารดแม่ แม่ช้างบ่นว่าฝนอะไรตกผิดฤดู ลูกผู้คอยดูแลก็จากไปแล้ว ลูกจึงบอกว่า ลุกขึ้นเถิดแม่ ลูกกลับมาแล้ว แม่ช้างจึงอวยพรให้พระราชาผู้ปล่อยลูกทรงพระชนม์ยืนนาน

ชาดกในพระไตรปิฎกมีเพียงคาถา เนื้อเรื่องข้างต้นมาจากคาถา ส่วนรายละเอียดอื่นมาจากอรรถกถา ได้แก่ คาถาสองบทแรกเป็นคำคร่ำครวญของแม่ช้าง พระพุทธเจ้าตรัสเรื่องนี้ปรารภภิกษุผู้เลี้ยงมารดา พญาช้างเคยช่วยพรานป่าที่หลงทางออกจากป่า แต่พรานผู้นั้นกลับไปทูลพระราชาให้มาจับ พญาช้างมีกำลังพอจะต่อสู้แต่เลือกไม่โกรธ และไม่ยอมรับอาหารในโรงช้างอยู่หลายวัน