โสมนัสสชาดก: ใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำ

ในโสมนัสสชาดก วีสตินิบาต ชาดก ขุททกนิกาย คาถาเล่าว่า พระราชาพบนักบวชที่ทรงนับถือนอนเศร้าโศกอยู่ จึงตรัสถามว่าใครมาทำร้าย นักบวชทูลว่า ตนไม่ได้เบียดเบียนใคร แต่ถูกพระโอรสของพระองค์เบียดเบียน พระราชาทรงกริ้ว สั่งให้ไปสำเร็จโทษโสมนัสสกุมารทันที พระกุมารขอให้พาไปเฝ้าพระบิดาก่อน แล้วทูลถามว่าตนผิดอะไร

พระราชาถามว่า ทำไมจึงเรียกนักบวชผู้บำเรอไฟเช้าเย็นว่า คฤหบดี พระกุมารทูลว่า เพราะเขามีข้าวของทั้งเผือกมันผลไม้เก็บไว้หลายอย่างและเฝ้ารักษาไว้ พระราชาก็ยอมรับว่าจริง พระกุมารจึงประกาศต่อหน้าที่ประชุมว่า พระราชาฟังคำของคนพาลแล้วจะฆ่าตนโดยไม่มีเหตุ แล้วทูลขอออกบวช พระราชาขอให้อภัยความผิดครั้งนี้ พระกุมารจึงแสดงคาถาว่าด้วยการใคร่ครวญก่อนทำ เปรียบกับยาที่ใช้ถูกและใช้ผิด ท้ายเรื่องพระมารดาก็ทรงสนับสนุนการออกบวชของพระโอรส

รายละเอียดเบื้องหลังมาจากอรรถกถา ว่านักบวชผู้นั้นเป็นชฎิลโกงที่ปลูกผักขาย พระกุมารเห็นจึงทักว่า "คฤหบดีพ่อค้าผัก" แล้วไม่ไหว้ นักบวชเกรงความจะแตก จึงทุบหม้อน้ำ ทำให้ข้าวของกระจัดกระจาย แล้วนอนคลุมโปงทำเป็นถูกทำร้าย รอพระราชาเสด็จกลับจากชายแดน อรรถกถาเล่าว่าพระพุทธเจ้าตรัสเรื่องนี้ปรารภพระเทวทัต