วัณณุปถชาดก: ขุดต่อจนพบน้ำกลางทะเลทราย

ในวัณณุปถชาดก เอกกนิบาตชาดก ขุททกนิกาย ตัวบทในพระไตรปิฎกมีคาถาเดียว ว่าชนทั้งหลายผู้ไม่เกียจคร้าน ขุดภาคพื้นในทางทราย ได้พบน้ำในที่นั้น ฉันใด มุนีผู้ประกอบด้วยความเพียรและกำลัง ไม่เกียจคร้าน พึงได้ความสงบใจ ฉันนั้น หัวเรื่องในฉบับแปลไทยว่า ว่าด้วยผู้ไม่เกียจคร้าน

เรื่องเล่ามาจากอรรถกถาชาดก เรื่องปัจจุบันเล่าว่า ภิกษุรูปหนึ่งรับกรรมฐานไปปฏิบัติ แต่ไม่ได้ผลจึงท้อและเลิกเพียร พระพุทธเจ้าตรัสเตือนว่า ในอดีตเธอเคยเป็นผู้ไม่ท้อจนช่วยให้คนจำนวนมากรอดชีวิต

ในอดีต พระโพธิสัตว์เป็นหัวหน้ากองเกวียนข้ามทะเลทรายซึ่งต้องเดินทางกลางคืน คนนำทางผู้ดูดาวเผลอหลับ โคจึงเดินวนกลับที่เดิม เมื่อน้ำและฟืนหมด ผู้คนนอนหมดหวัง พระโพธิสัตว์เดินสำรวจจนพบกอหญ้า จึงให้ขุดลงไป เมื่อขุดลึกจนเจอหินและคนทั้งหลายหมดกำลังใจ พระโพธิสัตว์ลงไปแนบหูฟังได้ยินเสียงน้ำไหลอยู่ข้างใต้ จึงให้คนรับใช้หนุ่มที่ยังไม่ท้อทุบหินจนแตก น้ำจึงพุ่งขึ้นมาให้ทุกคนได้ดื่ม