มโหสถชาดก: ปัญญาที่พาคนอื่นพ้นภัย

ในมโหสถชาดก มหานิบาตชาดก ขุททกนิกาย ตัวบทในพระไตรปิฎกเป็นคาถา ส่วนเรื่องเล่าเต็มซึ่งยาวมากมาจากอรรถกถาชาดก (ชาตกัฏฐกถา) ชาดกนี้รู้จักอีกชื่อหนึ่งว่ามหาอุมมังคชาดก คือชาดกว่าด้วยอุโมงค์ใหญ่ พระโพธิสัตว์เกิดเป็นมโหสถบัณฑิต หัวเรื่องในฉบับแปลไทยระบุว่าทรงบำเพ็ญปัญญาบารมี ตามการจัดทศชาติที่สืบกันมา

คาถาในพระไตรปิฎกเล่มนี้เล่าเฉพาะช่วงศึกระหว่างพระเจ้าจุลนีพรหมทัตแห่งปัญจาลนครกับพระเจ้าวิเทหราชแห่งมิถิลา เริ่มจากกองทัพปัญจาลล้อมมิถิลา และมโหสถทูลว่าพระเจ้าพรหมทัตจะต้องถอยไป ต่อมาฝ่ายปัญจาลเสนอเป็นไมตรีและจะถวายพระราชธิดา พระเจ้าวิเทหราชอยากได้ มโหสถทูลเตือนว่าเหมือนปลากลืนเบ็ด จึงถูกด่าและถูกไล่ออก แต่มโหสถยังส่งนกแก้วมาธุระไปสืบความจากนางนกสาลิกาข้างที่บรรทมของพระเจ้าปัญจาลราช รู้ว่าเป็นแผนลวงไปปลงพระชนม์ จึงไปสร้างนิเวศน์และอุโมงค์ไว้ก่อน เมื่อพระเจ้าวิเทหราชเสด็จไปและถูกล้อม มโหสถพาเสด็จหนีทางอุโมงค์ ตนเองอยู่รับมือพระเจ้าจุลนี แล้วนำกองทัพกลับมิถิลาโดยปลอดภัย

เรื่องที่คนไทยคุ้นเคยจากช่วงต้น เช่น มโหสถเกิดมาถือแท่งยาอยู่ในมือจึงได้ชื่อนี้ และการตัดสินคดีต่าง ๆ ตั้งแต่ยังเด็ก เช่นคดีหญิงสองคนแย่งลูก มาจากอรรถกถา ไม่มีในคาถาของพระไตรปิฎกเล่มนี้ หน้านี้จึงเลือกเฉพาะตอนที่มีอยู่ในคาถา