การฝึกจิต

สมุททสูตรและพาลิสิกสูตร: ทะเลของผัสสะและเบ็ดของมาร

จกฺขุ ภิกฺขเว ปุริสสฺส สมุทฺโท

ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ คือทะเลที่มีคลื่น น้ำวน และสัตว์ร้าย ผู้ข้ามได้ยืนอยู่บนบก อารมณ์น่าใคร่คือเบ็ด ๖ ของมาร และใจที่ยังมีราคะ โทสะ โมหะ เหมือนต้นไม้มียางที่สับตรงไหนก็ไหลออก

๗ ข้อ

ในสมุททวรรค สฬายตนสังยุต สังยุตตนิกาย มีพระสูตรสั้น ๆ ต่อกันหลายสูตรที่ใช้อุปมาชัดเจนเกี่ยวกับอายตนะ ๖

สมุททสูตรที่หนึ่งตรัสว่า สิ่งที่คนทั่วไปเรียกว่าทะเลเป็นเพียงห้วงน้ำใหญ่ ในวินัยของพระอริยะ ตาเป็นทะเลของบุรุษ มีกำลังที่เกิดจากรูปซัดมา ผู้อดทนต่อกำลังนั้นได้ ชื่อว่าข้ามทะเลที่มีคลื่น น้ำวน สัตว์ร้าย และผีเสื้อน้ำ แล้วขึ้นยืนบนบก ตรัสอย่างเดียวกันจนถึงใจ สมุททสูตรที่สองตรัสว่ารูปที่น่าปรารถนาน่าใคร่คือทะเล ซึ่งโลกส่วนมากจมอยู่

พาลิสิกสูตรเปรียบอารมณ์น่าใคร่ทั้งหกกับเบ็ด ๖ ของมาร ส่วนขีรรุกขสูตรเปรียบใจที่ยังมีราคะ โทสะ โมหะ กับต้นไม้มียาง ซึ่งสับตรงไหนยางก็ไหลออก

๑

ตาเป็นทะเลของมนุษย์ จกฺขุ ภิกฺขเว ปุริสสฺส สมุทฺโท

ทะเลที่คนทั่วไปรู้จักเป็นเพียงห้วงน้ำใหญ่ ทะเลในวินัยของพระอริยะคือตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ แต่ละทางมีกำลังที่เกิดจากอารมณ์ของมันซัดเข้ามา เช่น กำลังของตาเกิดจากรูป กำลังของใจเกิดจากธรรมารมณ์

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
สังเกตว่าวันนี้ทะเลไหนมีคลื่นแรงที่สุด ตาที่เลื่อนหน้าจอ หูที่ฟังคำวิจารณ์ หรือใจที่คิดวน แล้วระวังที่ทางนั้นเป็นพิเศษ
๒

ผู้ข้ามได้ยืนบนบก ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ

ผู้ที่อดทนต่อกำลังที่เกิดจากรูปได้ ชื่อว่าข้ามทะเลคือตา ซึ่งมีคลื่น มีน้ำวน มีสัตว์ร้าย มีผีเสื้อน้ำ แล้วขึ้นยืนบนบก พระสูตรเรียกผู้นั้นว่าพราหมณ์ คาถาเรียกว่าผู้ถึงฝั่ง ผู้อยู่จบพรหมจรรย์ ถึงที่สุดแห่งโลก

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อมีแรงดึงให้ซื้อของ ตอบโต้ หรือเปิดคลิปต่อ ลองอดทนต่อแรงนั้นเพียงหนึ่งนาที การยืนนิ่งได้แม้ครู่เดียวคือการหัดยืนบนบก
๓

โลกจมอยู่ในทะเลของอารมณ์น่าใคร่ ตนฺตากุลกชาตา

สมุททสูตรที่สองตรัสว่ารูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และธรรมารมณ์ที่น่าปรารถนาน่าใคร่คือทะเล โลกทั้งเทวดาและมนุษย์ส่วนมากจมอยู่ในทะเลนี้ ยุ่งเหมือนด้ายของช่างหูกที่พันกัน เป็นปมเหมือนกลุ่มด้าย คาถาตรัสว่าผู้คลายราคะ โทสะ และอวิชชาได้ จึงข้ามทะเลนี้ได้

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อรู้สึกว่าชีวิตยุ่งเป็นปมจนแก้ไม่ออก ลองดูว่าปมไหนผูกด้วยความอยากได้ ความไม่พอใจ หรือความไม่รู้ แล้วแก้ทีละปม
๔

ปลาที่ตะกละเหยื่อ พาลิสิโก

พรานเบ็ดหย่อนเบ็ดที่มีเหยื่อลงในห้วงน้ำลึก ปลาตัวที่อยากกินเหยื่อก็กลืนเบ็ดนั้น ถึงความวิบัติ ถึงความพินาศ พรานจะทำอะไรกับมันก็ได้ตามใจ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ก่อนกดรับข้อเสนอที่ดูดีเกินจริง หรือโปรโมชันที่เร่งให้ตัดสินใจ ถามตัวเองว่าเหยื่อชิ้นนี้ซ่อนเบ็ดอะไรไว้
๕

เบ็ด ๖ ของมาร ฉยิเม ภิกฺขเว พฬิสา โลกสฺมึ

ในโลกมีเบ็ด ๖ อย่างเพื่อนำสัตว์ไปสู่ความพินาศ คือรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และธรรมารมณ์ที่น่าใคร่ ภิกษุผู้เพลิดเพลิน สรรเสริญ หมกมุ่นในสิ่งเหล่านั้น เรียกว่ากลืนเบ็ดของมาร มารทำได้ตามใจ ส่วนผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่สรรเสริญ ไม่หมกมุ่น เรียกว่าทำลายเบ็ด ย่ำยีเบ็ดแล้ว

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ลองสังเกตสามขั้นในตัวเอง คือชอบ ชมซ้ำ ๆ และจมอยู่กับมัน ถ้ารู้ตัวตั้งแต่ขั้นชมซ้ำ ๆ ยังคายเบ็ดออกได้ทัน
๖

ต้นไม้มียาง ขีรรุกฺโข

ในขีรรุกขสูตร ต้นโพธิ์ ต้นไทร ต้นกร่าง หรือต้นมะเดื่อที่ยังมียาง ไม่ว่าต้นใหญ่หรือเล็ก ถูกสับด้วยขวานคมตรงไหน ยางก็ไหลออก ผู้ที่ยังละราคะ โทสะ โมหะ ในรูปไม่ได้ แม้รูปเล็กน้อยผ่านตาก็ครอบงำจิตได้ จะกล่าวไปใยถึงรูปที่ใหญ่ยิ่ง

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ถ้าเรื่องเล็กน้อยทำให้เราโมโหหรืออยากได้มาก อย่าโทษแต่เรื่องนั้น ให้รู้ว่ายางในใจเรายังมีอยู่ และนั่นคือสิ่งที่ต้องทำงานด้วย
๗

ไม้แห้งสับอย่างไรก็ไม่มียาง สุกฺโข โกฬาโป เตโรวสฺสิโก

ต้นไม้ชนิดเดียวกันที่แห้งผุ พ้นฤดูฝนแล้ว ถูกสับตรงไหนยางก็ไม่ไหล เพราะไม่มียาง ผู้ที่ละราคะ โทสะ โมหะ ได้แล้ว แม้รูปที่ใหญ่ยิ่งผ่านตาก็ครอบงำจิตไม่ได้ จะกล่าวไปใยถึงรูปเล็กน้อย

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
วัดความก้าวหน้าของการฝึกใจจากสิ่งเร้าชนิดเดิมที่เคยทำให้หวั่นไหว ถ้าวันนี้มันไหลออกน้อยลง แปลว่ายางในใจเริ่มแห้งลงบ้างแล้ว

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

พระสูตรกลุ่มนี้ตรงกับชีวิตยุคหน้าจอเป็นพิเศษ ฟีดที่เลื่อนไม่สิ้นสุดคือคลื่นและน้ำวน การแจ้งเตือนที่ชวนให้กดคือเหยื่อที่เกี่ยวเบ็ดไว้ข้างใน

จุดสำคัญคือพระพุทธเจ้าไม่ได้บอกว่ารูปหรือเสียงที่น่าพอใจเป็นความผิด เบ็ดทำงานก็ต่อเมื่อเราเพลิดเพลิน สรรเสริญ และหมกมุ่นในสิ่งนั้น และในขีรรุกขสูตร ปัญหาอยู่ที่ยางในต้นไม้ ไม่ใช่ที่ขวาน

พระสูตรเหล่านี้ตรัสแก่ภิกษุ มาตรฐานการสำรวมของนักบวชจึงเข้มกว่าคนทั่วไป ฆราวาสนำมาใช้ได้ในระดับที่เหมาะ คือรู้ทันว่าตัวเองกำลังกลืนเบ็ด ไม่ใช่หลีกหนีความสุขทุกชนิด

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน