นันทโกวาทสูตร: ประทีป ต้นไม้ และมีดคม
การฝึกจิต

นันทโกวาทสูตร: ประทีป ต้นไม้ และมีดคม

นนฺทโกวาทสุตฺตํ

พระนันทกะสอนภิกษุณี ๕๐๐ รูปด้วยการถามตอบเรื่องความไม่เที่ยงของอายตนะ ใช้อุปมาประทีปน้ำมัน ต้นไม้ใหญ่ และคนฆ่าโคผู้ใช้มีดคม แล้วแสดงโพชฌงค์ ๗ เมื่อสอนซ้ำในวันรุ่งขึ้น ภิกษุณีรูปที่ด้อยที่สุดก็เป็นพระโสดาบัน

๗ ข้อ

ในนันทโกวาทสูตร มัชฌิมนิกาย พระมหาปชาบดีโคตมีพร้อมภิกษุณีประมาณ ๕๐๐ รูปมาทูลขอให้พระพุทธเจ้าประทานโอวาท ขณะนั้นพระเถระผลัดเวรกันไปสอนภิกษุณี แต่พระนันทกะไม่ประสงค์จะไปตามเวร พระพุทธเจ้าจึงตรัสให้พระนันทกะไปสอน

พระนันทกะไปที่ราชการามแต่รูปเดียว และบอกภิกษุณีว่าจะสอนด้วยการถามตอบ ใครรู้ให้ตอบว่ารู้ ไม่รู้ให้ตอบว่าไม่รู้ ใครสงสัยให้ถามกลับ แล้วท่านถามเรื่องความไม่เที่ยงของอายตนะภายใน อายตนะภายนอก และวิญญาณทั้งหก ใช้อุปมาประทีปน้ำมัน ต้นไม้ใหญ่ และคนฆ่าโค แล้วจบด้วยโพชฌงค์ ๗

เมื่อภิกษุณีกลับไป พระพุทธเจ้าตรัสว่าภิกษุณีเหล่านั้นยังเหมือนดวงจันทร์วัน ๑๔ ค่ำ ที่ดูเหมือนเต็มแต่ยังพร่อง จึงให้พระนันทกะสอนด้วยโอวาทเดิมอีกในวันรุ่งขึ้น หลังจากนั้นทรงเปรียบว่าเหมือนดวงจันทร์วัน ๑๕ ค่ำ ที่เต็มดวงแล้ว และตรัสว่าในภิกษุณี ๕๐๐ รูปนั้น รูปที่ด้อยที่สุดก็เป็นพระโสดาบัน

  1. ๑

    สอนด้วยการถามตอบ นนฺทโกวาทสุตฺตํ

    ก่อนเริ่ม พระนันทกะบอกภิกษุณีว่าจะมีการถามตอบ ใครรู้ให้ตอบว่ารู้ ใครไม่รู้ให้ตอบว่าไม่รู้ ใครสงสัยให้ถามกลับว่าข้อนี้เป็นอย่างไร หมายความว่าอย่างไร ภิกษุณีต่างพอใจที่ท่านเปิดโอกาสเช่นนี้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาสอนหรือประชุม บอกให้ชัดตั้งแต่ต้นว่าการตอบว่า "ไม่รู้" หรือการถามกลับเป็นเรื่องที่ดี คนจะกล้าพูดความจริงมากขึ้น

  2. ๒

    อายตนะและวิญญาณไม่เที่ยง อนิจฺจํ ภนฺเต

    พระนันทกะถามว่า ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เที่ยงหรือไม่เที่ยง รูป เสียง กลิ่น รส สิ่งที่กายสัมผัส และสิ่งที่ใจรับรู้ เที่ยงหรือไม่เที่ยง วิญญาณทั้งหกเที่ยงหรือไม่เที่ยง ภิกษุณีตอบว่าไม่เที่ยง สิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ และไม่ควรถือว่านั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นตัวตนของเรา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อยึดติดกับภาพ เสียง หรือความคิดใดมาก ลองถามตัวเองสั้น ๆ สามข้อ คือ เที่ยงไหม เป็นสุขจริงไหม และควรถือว่าเป็นของเราไหม

  3. ๓

    อุปมาประทีปน้ำมัน เตลปฺปทีโป

    ประทีปน้ำมันที่กำลังลุกอยู่ น้ำมันไม่เที่ยง ไส้ไม่เที่ยง เปลวไฟไม่เที่ยง ถ้ามีคนพูดว่าแสงสว่างของประทีปนั้นเที่ยง ย่อมพูดไม่ถูก ฉันใด ผู้ที่บอกว่าอายตนะภายในไม่เที่ยง แต่เวทนาที่อาศัยอายตนะภายในเกิดขึ้นเที่ยง ก็พูดไม่ถูกฉันนั้น เพราะเวทนาเกิดเพราะอาศัยปัจจัย เมื่อปัจจัยดับ เวทนาก็ดับ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่ออยากให้ความรู้สึกดี ๆ อยู่ตลอดไป ให้ระลึกว่าความรู้สึกนั้นอาศัยเงื่อนไขที่เปลี่ยนอยู่เสมอ เมื่อเงื่อนไขเปลี่ยน ความรู้สึกก็ย่อมเปลี่ยนตาม

  4. ๔

    อุปมาต้นไม้ใหญ่กับเงา มหโต รุกฺขสฺส สารวโต

    ต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น รากไม่เที่ยง ลำต้นไม่เที่ยง กิ่งและใบไม่เที่ยง ถ้ามีคนพูดว่าเงาของต้นไม้นั้นเที่ยง ย่อมพูดไม่ถูก ฉันใด ผู้ที่บอกว่าอายตนะภายนอกไม่เที่ยง แต่เวทนาที่อาศัยอายตนะภายนอกเกิดขึ้นเที่ยง ก็พูดไม่ถูกฉันนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาหวังให้สิ่งที่ได้จากสิ่งของ ตำแหน่ง หรือคนอื่นคงอยู่ตลอด ให้นึกถึงเงาไม้ ที่เปลี่ยนตามต้นไม้และแสงแดดเสมอ

  5. ๕

    มีดคมที่แยกเนื้อกับหนัง อริยา ปญฺญา

    คนฆ่าโคผู้ชำนาญใช้มีดคมแล่ แยกเนื้อข้างในออกจากหนังข้างนอก ตัดพังผืดและเอ็นที่ยึดอยู่ แล้วเอาหนังคลุมไว้ ถ้าบอกว่าโคยังติดกับหนังเหมือนเดิม ย่อมไม่ถูก พระนันทกะอธิบายว่า เนื้อข้างในคืออายตนะภายใน หนังข้างนอกคืออายตนะภายนอก พังผืดและเอ็นคือความเพลินและความกำหนัด มีดคมคือปัญญาอันประเสริฐที่ตัดกิเลสและเครื่องผูกในระหว่างนั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สิ่งที่ผูกเราไว้กับของที่ชอบไม่ใช่ตัวของสิ่งนั้น แต่คือความเพลินในใจ ลองสังเกตความเพลินตอนเลื่อนหน้าจอ แล้วใช้ความรู้ตัวค่อย ๆ ตัดออก

  6. ๖

    โพชฌงค์ ๗ สตฺต โพชฺฌงฺคา

    พระนันทกะจบคำสอนด้วยโพชฌงค์ ๗ คือ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ และอุเบกขา ที่อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความปล่อยวาง เมื่อเจริญให้มากแล้ว ย่อมเป็นเหตุให้เข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    หลังเห็นความไม่เที่ยงแล้ว อย่าหยุดแค่ความเข้าใจ ให้ฝึกสติ ความสงบ และความวางใจเป็นกลางทุกวัน เพื่อให้ความเข้าใจนั้นมั่นคง

  7. ๗

    ฟังซ้ำจนเต็มดวง ปุณฺโณ จนฺโท

    หลังวันแรก พระพุทธเจ้าตรัสว่าภิกษุณียังเหมือนดวงจันทร์วัน ๑๔ ค่ำ ที่คนไม่แน่ใจว่าเต็มหรือพร่อง แต่ที่จริงยังพร่อง จึงให้พระนันทกะสอนด้วยโอวาทเดิมอีกครั้ง หลังวันที่สอง ทรงเปรียบว่าเหมือนดวงจันทร์วัน ๑๕ ค่ำ ที่เต็มแล้ว และตรัสว่าภิกษุณีรูปที่ด้อยที่สุดในห้าร้อยรูปก็เป็นพระโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ และจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เลือกหนังสือหรือคำสอนที่สำคัญกับชีวิตสักเรื่อง แล้วกลับไปอ่านหรือฟังซ้ำ ครั้งที่สองมักเห็นสิ่งที่ครั้งแรกมองข้ามไป

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

พระสูตรนี้แสดงว่าการสอนเรื่องเดิมซ้ำไม่ใช่การเสียเวลา วันแรกภิกษุณีชื่นชมคำสอนแล้ว แต่ความเข้าใจยังไม่เต็ม เมื่อฟังเรื่องเดียวกันอีกครั้ง ความเข้าใจจึงเต็ม การอ่านหรือฟังเรื่องสำคัญซ้ำจึงมีประโยชน์มาก

วิธีสอนของพระนันทกะก็น่าเรียนรู้ ท่านไม่ได้บรรยายฝ่ายเดียว แต่ถามให้ผู้ฟังตอบเอง และให้พื้นที่ในการยอมรับว่าไม่รู้ อุปมาทั้งสามเรื่องช่วยให้เห็นว่า ถ้าต้นเหตุไม่เที่ยง ความรู้สึกที่เกิดจากต้นเหตุนั้นก็ไม่มีทางเที่ยงได้

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

รับเงิน ซื้อขาย และแลกของ: เส้นที่ทำให้คนมองว่าเหมือนกันหมด

โย ปน ภิกฺขุ ชาตรูปรชตํ อุคฺคเณฺหยฺย

ส่วนเนื้อที่เขาเก็บไว้ถวายถูกเด็กขอไป เจ้าบ้านจึงเสนอจะซื้อของอื่นถวายด้วยเงินหนึ่งกหาปณะ แต่ถูกขอเงินนั้นเสีย…

ธัมมัฏฐิตตากถาและอนิจจตากถา: ความไม่เที่ยงเป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ต่างหากหรือไม่

อนิจฺจตากถา

สองกถาปิดท้ายวรรคที่ ๑๑ ถามว่าความตั้งอยู่ ความไม่เที่ยง ความแก่ และความตาย เป็นภาวะที่สำเร็จแล้วต่างหากหรือ ฝ…

ปัฏฐาน: การมีอยู่และการหมดไป ต่างก็เป็นปัจจัยได้

อตฺถิปจฺจโย

สี่ปัจจัยสุดท้ายในบัญชี ๒๔ พูดถึงการมีอยู่และการไม่มี อัตถิและอวิคตปัจจัยคือสิ่งที่ยังตั้งอยู่จึงค้ำสิ่งอื่นได…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้