ฌานวิภังค์: สิ่งที่ต้องเตรียมก่อนถึงฌาน
ฌานวิภงฺโคก่อนพูดถึงองค์ฌาน วิภังค์ที่ ๑๒ ไขความลำดับการเตรียมตัวทีละคำ ตั้งแต่ศีลและที่ที่ควรไป การเห็นภัยในโทษเล็กน้อย…
นนฺทโกวาทสุตฺตํ
พระนันทกะสอนภิกษุณี ๕๐๐ รูปด้วยการถามตอบเรื่องความไม่เที่ยงของอายตนะ ใช้อุปมาประทีปน้ำมัน ต้นไม้ใหญ่ และคนฆ่าโคผู้ใช้มีดคม แล้วแสดงโพชฌงค์ ๗ เมื่อสอนซ้ำในวันรุ่งขึ้น ภิกษุณีรูปที่ด้อยที่สุดก็เป็นพระโสดาบัน
ในนันทโกวาทสูตร มัชฌิมนิกาย พระมหาปชาบดีโคตมีพร้อมภิกษุณีประมาณ ๕๐๐ รูปมาทูลขอให้พระพุทธเจ้าประทานโอวาท ขณะนั้นพระเถระผลัดเวรกันไปสอนภิกษุณี แต่พระนันทกะไม่ประสงค์จะไปตามเวร พระพุทธเจ้าจึงตรัสให้พระนันทกะไปสอน
พระนันทกะไปที่ราชการามแต่รูปเดียว และบอกภิกษุณีว่าจะสอนด้วยการถามตอบ ใครรู้ให้ตอบว่ารู้ ไม่รู้ให้ตอบว่าไม่รู้ ใครสงสัยให้ถามกลับ แล้วท่านถามเรื่องความไม่เที่ยงของอายตนะภายใน อายตนะภายนอก และวิญญาณทั้งหก ใช้อุปมาประทีปน้ำมัน ต้นไม้ใหญ่ และคนฆ่าโค แล้วจบด้วยโพชฌงค์ ๗
เมื่อภิกษุณีกลับไป พระพุทธเจ้าตรัสว่าภิกษุณีเหล่านั้นยังเหมือนดวงจันทร์วัน ๑๔ ค่ำ ที่ดูเหมือนเต็มแต่ยังพร่อง จึงให้พระนันทกะสอนด้วยโอวาทเดิมอีกในวันรุ่งขึ้น หลังจากนั้นทรงเปรียบว่าเหมือนดวงจันทร์วัน ๑๕ ค่ำ ที่เต็มดวงแล้ว และตรัสว่าในภิกษุณี ๕๐๐ รูปนั้น รูปที่ด้อยที่สุดก็เป็นพระโสดาบัน
ก่อนเริ่ม พระนันทกะบอกภิกษุณีว่าจะมีการถามตอบ ใครรู้ให้ตอบว่ารู้ ใครไม่รู้ให้ตอบว่าไม่รู้ ใครสงสัยให้ถามกลับว่าข้อนี้เป็นอย่างไร หมายความว่าอย่างไร ภิกษุณีต่างพอใจที่ท่านเปิดโอกาสเช่นนี้
เวลาสอนหรือประชุม บอกให้ชัดตั้งแต่ต้นว่าการตอบว่า "ไม่รู้" หรือการถามกลับเป็นเรื่องที่ดี คนจะกล้าพูดความจริงมากขึ้น
พระนันทกะถามว่า ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เที่ยงหรือไม่เที่ยง รูป เสียง กลิ่น รส สิ่งที่กายสัมผัส และสิ่งที่ใจรับรู้ เที่ยงหรือไม่เที่ยง วิญญาณทั้งหกเที่ยงหรือไม่เที่ยง ภิกษุณีตอบว่าไม่เที่ยง สิ่งที่ไม่เที่ยงเป็นทุกข์ และไม่ควรถือว่านั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นตัวตนของเรา
เมื่อยึดติดกับภาพ เสียง หรือความคิดใดมาก ลองถามตัวเองสั้น ๆ สามข้อ คือ เที่ยงไหม เป็นสุขจริงไหม และควรถือว่าเป็นของเราไหม
ประทีปน้ำมันที่กำลังลุกอยู่ น้ำมันไม่เที่ยง ไส้ไม่เที่ยง เปลวไฟไม่เที่ยง ถ้ามีคนพูดว่าแสงสว่างของประทีปนั้นเที่ยง ย่อมพูดไม่ถูก ฉันใด ผู้ที่บอกว่าอายตนะภายในไม่เที่ยง แต่เวทนาที่อาศัยอายตนะภายในเกิดขึ้นเที่ยง ก็พูดไม่ถูกฉันนั้น เพราะเวทนาเกิดเพราะอาศัยปัจจัย เมื่อปัจจัยดับ เวทนาก็ดับ
เมื่ออยากให้ความรู้สึกดี ๆ อยู่ตลอดไป ให้ระลึกว่าความรู้สึกนั้นอาศัยเงื่อนไขที่เปลี่ยนอยู่เสมอ เมื่อเงื่อนไขเปลี่ยน ความรู้สึกก็ย่อมเปลี่ยนตาม
ต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น รากไม่เที่ยง ลำต้นไม่เที่ยง กิ่งและใบไม่เที่ยง ถ้ามีคนพูดว่าเงาของต้นไม้นั้นเที่ยง ย่อมพูดไม่ถูก ฉันใด ผู้ที่บอกว่าอายตนะภายนอกไม่เที่ยง แต่เวทนาที่อาศัยอายตนะภายนอกเกิดขึ้นเที่ยง ก็พูดไม่ถูกฉันนั้น
เวลาหวังให้สิ่งที่ได้จากสิ่งของ ตำแหน่ง หรือคนอื่นคงอยู่ตลอด ให้นึกถึงเงาไม้ ที่เปลี่ยนตามต้นไม้และแสงแดดเสมอ
คนฆ่าโคผู้ชำนาญใช้มีดคมแล่ แยกเนื้อข้างในออกจากหนังข้างนอก ตัดพังผืดและเอ็นที่ยึดอยู่ แล้วเอาหนังคลุมไว้ ถ้าบอกว่าโคยังติดกับหนังเหมือนเดิม ย่อมไม่ถูก พระนันทกะอธิบายว่า เนื้อข้างในคืออายตนะภายใน หนังข้างนอกคืออายตนะภายนอก พังผืดและเอ็นคือความเพลินและความกำหนัด มีดคมคือปัญญาอันประเสริฐที่ตัดกิเลสและเครื่องผูกในระหว่างนั้น
สิ่งที่ผูกเราไว้กับของที่ชอบไม่ใช่ตัวของสิ่งนั้น แต่คือความเพลินในใจ ลองสังเกตความเพลินตอนเลื่อนหน้าจอ แล้วใช้ความรู้ตัวค่อย ๆ ตัดออก
พระนันทกะจบคำสอนด้วยโพชฌงค์ ๗ คือ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ และอุเบกขา ที่อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความปล่อยวาง เมื่อเจริญให้มากแล้ว ย่อมเป็นเหตุให้เข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ
หลังเห็นความไม่เที่ยงแล้ว อย่าหยุดแค่ความเข้าใจ ให้ฝึกสติ ความสงบ และความวางใจเป็นกลางทุกวัน เพื่อให้ความเข้าใจนั้นมั่นคง
หลังวันแรก พระพุทธเจ้าตรัสว่าภิกษุณียังเหมือนดวงจันทร์วัน ๑๔ ค่ำ ที่คนไม่แน่ใจว่าเต็มหรือพร่อง แต่ที่จริงยังพร่อง จึงให้พระนันทกะสอนด้วยโอวาทเดิมอีกครั้ง หลังวันที่สอง ทรงเปรียบว่าเหมือนดวงจันทร์วัน ๑๕ ค่ำ ที่เต็มแล้ว และตรัสว่าภิกษุณีรูปที่ด้อยที่สุดในห้าร้อยรูปก็เป็นพระโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ และจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า
เลือกหนังสือหรือคำสอนที่สำคัญกับชีวิตสักเรื่อง แล้วกลับไปอ่านหรือฟังซ้ำ ครั้งที่สองมักเห็นสิ่งที่ครั้งแรกมองข้ามไป
พระสูตรนี้แสดงว่าการสอนเรื่องเดิมซ้ำไม่ใช่การเสียเวลา วันแรกภิกษุณีชื่นชมคำสอนแล้ว แต่ความเข้าใจยังไม่เต็ม เมื่อฟังเรื่องเดียวกันอีกครั้ง ความเข้าใจจึงเต็ม การอ่านหรือฟังเรื่องสำคัญซ้ำจึงมีประโยชน์มาก
วิธีสอนของพระนันทกะก็น่าเรียนรู้ ท่านไม่ได้บรรยายฝ่ายเดียว แต่ถามให้ผู้ฟังตอบเอง และให้พื้นที่ในการยอมรับว่าไม่รู้ อุปมาทั้งสามเรื่องช่วยให้เห็นว่า ถ้าต้นเหตุไม่เที่ยง ความรู้สึกที่เกิดจากต้นเหตุนั้นก็ไม่มีทางเที่ยงได้
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
ก่อนพูดถึงองค์ฌาน วิภังค์ที่ ๑๒ ไขความลำดับการเตรียมตัวทีละคำ ตั้งแต่ศีลและที่ที่ควรไป การเห็นภัยในโทษเล็กน้อย…
ส่วนเนื้อที่เขาเก็บไว้ถวายถูกเด็กขอไป เจ้าบ้านจึงเสนอจะซื้อของอื่นถวายด้วยเงินหนึ่งกหาปณะ แต่ถูกขอเงินนั้นเสีย…
สองกถาปิดท้ายวรรคที่ ๑๑ ถามว่าความตั้งอยู่ ความไม่เที่ยง ความแก่ และความตาย เป็นภาวะที่สำเร็จแล้วต่างหากหรือ ฝ…
สี่ปัจจัยสุดท้ายในบัญชี ๒๔ พูดถึงการมีอยู่และการไม่มี อัตถิและอวิคตปัจจัยคือสิ่งที่ยังตั้งอยู่จึงค้ำสิ่งอื่นได…