นิพพาน
ศึกษาเชิงลึก

นิพพาน

นิพฺพานํ

เป้าหมายสูงสุดของคำสอน อธิบายตามพระไตรปิฎกตรง ๆ — ความสิ้นราคะ โทสะ โมหะ และนิพพานธาตุสองแบบ โดยไม่เพิ่มคำอธิบายที่พระสูตรไม่ได้พูดไว้

๔ ข้อ

นิพพานเป็นคำที่ได้ยินบ่อยแต่ถูกเข้าใจคลาดเคลื่อนมาก บางคนคิดว่าเป็นสวรรค์ชั้นสูงสุด บางคนคิดว่าเป็นความว่างเปล่าที่น่ากลัว หน้านี้จึงรวมเฉพาะคำนิยามที่มีในพระไตรปิฎกโดยตรง

ในชัมพุขาทกสังยุตและอสังขตสังยุต นิยามนิพพานว่า "ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ" และในอสังขตสังยุตยังมีไวพจน์ของนิพพานอีกหลายคำ เช่น อมตะ (ไม่ตาย) เขมะ (ปลอดภัย) ทีปะ (เกาะ) สรณะ (ที่พึ่ง)

ในอิติวุตตกะ ทรงแสดงนิพพานธาตุไว้ ๒ อย่าง คือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ส่วนในธรรมบทตรัสว่า "นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง"

  1. ๑

    ความสิ้นราคะ โทสะ โมหะ ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย

    เมื่อชัมพุขาทกปริพาชกถามพระสารีบุตรว่านิพพานคืออะไร ท่านตอบว่าความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่านิพพาน และทางปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งนิพพานคืออริยมรรคมีองค์ ๘

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้เป็นเข็มทิศ — การปฏิบัติใดที่ทำให้โลภ โกรธ หลงลดลงจริง คือการเดินไปในทิศนี้ ไม่ว่าจะใช้ชื่อเรียกอะไร

  2. ๒

    สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ — นิพพานที่ยังมีขันธ์เหลืออยู่ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ

    พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว แต่อินทรีย์ห้ายังอยู่ ยังเสวยอารมณ์ที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ ยังรู้สุขรู้ทุกข์ทางกาย แต่ราคะ โทสะ โมหะสิ้นไปแล้ว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ข้อนี้บอกว่านิพพานไม่ได้แปลว่าไม่รู้สึกอะไรเลย พระอรหันต์ยังรู้สึกร้อนหนาวเจ็บปวด แต่ใจไม่ถูกกิเลสเผาไปตาม

  3. ๓

    อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ — นิพพานที่ไม่มีขันธ์เหลือ อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ

    เมื่อพระอรหันต์สิ้นชีวิต เวทนาทั้งปวงที่ไม่ได้เพลิดเพลินแล้ว จักเย็นในโลกนี้เอง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวมตรง ๆ พระพุทธเจ้าไม่ได้ทรงอธิบายเพิ่มว่าเป็นอย่างไร จึงไม่ควรคาดเดาเกินกว่าที่ทรงตรัสไว้ ดูหน้าอจินไตย ๔ ประกอบ

  4. ๔

    นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ

    ในสุขวรรค ธรรมบท ตรัสว่า ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง ความสันโดษเป็นทรัพย์อย่างยิ่ง ความคุ้นเคยเป็นญาติอย่างยิ่ง นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    นิพพานไม่ได้ถูกอธิบายว่าเป็นความว่างเปล่าที่น่ากลัว แต่เป็นสุขที่ไม่ต้องพึ่งสิ่งใดมาเติม ลองสังเกตความสุขในช่วงที่ไม่ได้อยากอะไรเลยสักครู่

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

สิ่งที่ใช้ได้ทันทีจากคำนิยามนี้คือ นิพพานไม่ได้อยู่ไกลเกินกว่าจะเข้าใจ เพราะนิยามด้วยสิ่งที่เรารู้จักอยู่แล้ว — ทุกครั้งที่ความโลภ ความโกรธ หรือความหลงลดลงแม้ชั่วขณะ ใจก็เบาและสงบขึ้นตามส่วน ซึ่งเป็นรสชาติเล็ก ๆ ของทิศทางที่ทางนี้มุ่งไป

แต่ก็ไม่ควรสรุปว่าความสงบชั่วคราวคือนิพพาน พระสูตรพูดถึงความสิ้นไป ไม่ใช่แค่ความเบาบางลง หน้านี้จึงมีไว้เพื่อให้รู้ทิศทางที่ถูก ไม่ใช่เพื่อให้วัดว่าตัวเองถึงแล้วหรือยัง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ปุคคลบัญญัติ: คนแบบไหนควรคบ คนแบบไหนควรวางเฉย

เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ

สองชุดในติกนิทเทส: คนที่ด้อยกว่าในศีล สมาธิ ปัญญา ไม่ควรคบเว้นแต่ด้วยความเอ็นดู คนเสมอกันควรคบ คนที่ยิ่งกว่าคว…

อานิสังสกถาและอมตารัมมณกถา: เห็นคุณของนิพพาน กับการยึดแม้ในนิพพาน

อานิสํสกถา

สองกถาต้นวรรคที่ ๙ ฝ่ายหนึ่งเห็นว่าผู้เห็นอานิสงส์ในนิพพานละสัญโญชน์ได้ ฝ่ายเถรวาทชี้ว่าสัญโญชน์ละได้ด้วยการมน…

มหาจุนทสูตร: นักศึกษาธรรมกับนักเพ่งฌาน อย่าดูแคลนกัน

มหาจุนฺทสุตฺตํ

พระมหาจุนทะเตือนว่าภิกษุผู้ประกอบธรรมกับภิกษุผู้เพ่งฌานไม่ควรดูแคลนกัน แต่ควรสรรเสริญกัน เพราะผู้ถูกต้องอมตธาต…

เข็ม รองเท้า และพัดใบตาล: อปทานของผู้มองเห็นว่าอีกฝ่ายขาดอะไร

คิมฺหํ นิพฺพาปนตฺถาย

อปทานของผู้ถวายของใช้ชิ้นเล็กที่ตรงกับความจำเป็น เข็มสำหรับเย็บจีวร บาตรดินที่ช่างหม้อปั้นเอง รองเท้าที่ถอดจาก…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้