ข้อปฏิบัติ

โอปัมมสังยุต: อุปมาสั้น ๆ เตือนใจไม่ให้ประมาท

โอปมฺมสํยุตฺตํ

ชุดอุปมาสั้น ๆ จากโอปัมมสังยุต — กลอนเรือนยอดรวมที่ยอด ฝุ่นปลายเล็บกับแผ่นดิน เมตตาชั่วรีดนมโค นักธนูสี่ทิศ ตะโพนที่เหลือแต่ลิ่ม หมอนท่อนไม้ ช้างใหญ่กับลูกช้าง และแมวที่กลืนลูกหนู

๘ ข้อ

โอปัมมสังยุต สังยุตตนิกาย เป็นชุดพระสูตรสั้น ๑๒ สูตร แต่ละสูตรมีอุปมาหนึ่งเรื่อง แล้วจบด้วยสิ่งที่ภิกษุพึงศึกษา เช่น "เราจักเป็นผู้ไม่ประมาท" หรือ "เราจักเจริญเมตตาเจโตวิมุตติ"

อุปมาในชุดนี้หยิบจากสิ่งที่คนสมัยนั้นเห็นกันทุกวัน ทั้งเรือน ฝุ่น หม้อข้าว ธนู ตะโพน หมอน ช้าง แมว และสุนัขจิ้งจอก หน้านี้เลือกอุปมาที่ชัดที่สุดแปดเรื่อง

หลายสูตรพูดถึงภิกษุในอนาคตที่จะย่อหย่อนลง ควรอ่านเป็นคำเตือนให้ระวังตัวเอง ไม่ใช่คำทำนายไว้ใช้ตัดสินคนอื่น

๑

กลอนเรือนยอดรวมที่ยอด กูฏงฺคมา กูฏสโมสรณา

กลอนทั้งหมดของเรือนยอดไปรวมกันที่ยอด ฉันใด อกุศลธรรมทั้งหมดก็มีอวิชชาเป็นมูล ไปรวมกันที่อวิชชา ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงทรงให้ศึกษาว่า เราจักเป็นผู้ไม่ประมาท

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อปัญหาในชีวิตมีหลายเรื่องพร้อมกัน ลองมองหาจุดร่วมที่อยู่ข้างบน เช่น การไม่รู้ทันใจตัวเอง แทนการไล่แก้ทีละปลายเหตุ
๒

ฝุ่นปลายเล็บกับแผ่นดิน นขสิขาสุตฺตํ

พระพุทธเจ้าทรงช้อนฝุ่นเล็กน้อยไว้ที่ปลายพระนขา แล้วถามว่าฝุ่นนี้กับแผ่นดินใหญ่อย่างไหนมากกว่า ภิกษุตอบว่าแผ่นดินมากกว่านัก ทรงตรัสว่า สัตว์ที่กลับมาเกิดเป็นมนุษย์มีน้อยเหมือนฝุ่นปลายเล็บ สัตว์ที่ไปเกิดในกำเนิดอื่นมีมากกว่า จึงควรไม่ประมาท

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อรู้สึกว่าวันนี้ธรรมดาเกินไป นึกถึงฝุ่นปลายเล็บ แล้วใช้วันหนึ่งที่ได้มานี้ทำสิ่งดีสักอย่างให้เต็มที่
๓

เมตตาชั่วรีดนมโค โอกฺขาสุตฺตํ

ผู้ที่ให้ทานวันละสามเวลา เวลาละร้อยหม้อใหญ่ กับผู้ที่เจริญเมตตาจิตแม้เพียงชั่วเวลารีดนมโค การเจริญเมตตาจิตมีผลมากกว่า ในกุลสูตรที่อยู่ก่อนหน้า ทรงเปรียบว่า ผู้เจริญเมตตาเจโตวิมุตติเหมือนตระกูลที่มีบุรุษมาก โจรปล้นได้ยาก

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ระหว่างรอรถหรือรอกาแฟ ใช้เวลาครึ่งนาทีแผ่ความปรารถนาดีให้คนรอบตัว ไม่ต้องรอให้มีเวลานั่งสมาธิยาว ๆ
๔

ชีวิตสิ้นไปเร็วกว่าลูกธนู อายุสงฺขารา ขียนฺติ

นักธนูที่ชำนาญสี่คนยืนยิงจากสี่ทิศ คนที่จับลูกธนูทั้งสี่ได้ก่อนตกถึงพื้นนับว่าเร็วยอดเยี่ยม แต่ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เร็วกว่า เทวดาที่วิ่งนำหน้าดวงจันทร์ดวงอาทิตย์เร็วกว่านั้น และอายุสังขารสิ้นไปเร็วกว่าทั้งหมดนั้น จึงควรไม่ประมาท

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เรื่องที่ตั้งใจจะทำ "สักวัน" เช่น โทรหาพ่อแม่ หรือขอโทษใครสักคน ให้ทำภายในสัปดาห์นี้
๕

ตะโพนที่เหลือแต่ลิ่ม อาณิสุตฺตํ

ตะโพนชื่ออานกะของกษัตริย์ทสารหะแตก จึงตอกลิ่มอื่นซ่อมไปเรื่อย ๆ จนโครงเดิมหายไป เหลือแต่ลิ่ม ทรงตรัสว่าภิกษุในอนาคต เมื่อมีผู้กล่าวพระสูตรที่ตถาคตกล่าวไว้ อันลึกซึ้ง เป็นโลกุตตระ ประกอบด้วยสุญญตธรรม จะไม่อยากฟัง แต่จะตั้งใจฟังพระสูตรที่กวีแต่ง มีอักษรสวยงาม เป็นของภายนอก เป็นคำของสาวก คำสอนหลักจึงจะอันตรธาน

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
นอกจากอ่านคำคมหรือคลิปสั้นเรื่องธรรมะ ให้เวลาอ่านพระสูตรจริงสักตอนหนึ่งบ้าง แม้จะอ่านยากกว่า
๖

หมอนท่อนไม้ กลิงฺครูปธานา

เจ้าลิจฉวีในเวลานั้นใช้ท่อนไม้หนุนศีรษะและเท้า ไม่ประมาท ขยันฝึกศิลปะ พระเจ้าอชาตศัตรูจึงหาช่องไม่ได้ แต่ในอนาคตเมื่อเจ้าลิจฉวีกลายเป็นคนบอบบาง นอนบนฟูกหมอนนุ่มจนตะวันขึ้น พระเจ้าอชาตศัตรูจะได้ช่อง ภิกษุก็เช่นกัน ถ้ามีความเพียรมารหาช่องไม่ได้ ถ้าหลงความสบาย มารก็ได้ช่อง

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ความสบายไม่ผิด แต่ถ้าสังเกตว่าเริ่มตื่นสายจนเสียงาน หรือหยุดฝึกทักษะที่สำคัญ ให้ถือว่าเป็นสัญญาณเตือนตั้งแต่ตอนนี้
๗

ช้างใหญ่กับลูกช้าง นาคสุตฺตํ

ช้างใหญ่ถอนเง่าบัวขึ้นมา ล้างโคลนออกก่อนกิน จึงมีกำลัง ลูกช้างที่ทำตามโดยไม่ล้าง กินทั้งโคลน จึงถึงตายหรือทุกข์ปางตาย ภิกษุผู้เถระรับลาภจากผู้เลื่อมใสโดยไม่ติดใจ เห็นโทษ ส่วนภิกษุใหม่ที่ทำตามแต่ติดใจในลาภนั้น ก็ได้รับโทษ เรื่องนี้ตรัสเพราะภิกษุใหม่รูปหนึ่งเข้าไปในตระกูลเกินเวลา แล้วอ้างว่าพระเถระยังเข้าไปได้

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อเห็นรุ่นพี่ทำอะไรแล้วไม่เป็นไร เช่น รับของขวัญจากลูกค้า อย่าเพิ่งทำตาม ให้ดูก่อนว่าเขา "ล้างโคลน" อย่างไร และเราพร้อมแบบเดียวกันหรือยัง
๘

แมวที่กลืนลูกหนู พิฬารสุตฺตํ

แมวดักจับลูกหนูแล้วรีบกลืนลงไป ลูกหนูกัดไส้ของแมวจนแมวถึงตายหรือทุกข์ปางตาย ภิกษุที่เข้าไปบิณฑบาตโดยไม่รักษากาย วาจา ใจ ไม่ตั้งสติ ไม่สำรวมอินทรีย์ เมื่อราคะรบกวนจิต ก็ได้รับทุกข์เช่นนั้น ทรงตรัสว่าการลาสิกขาเพราะเหตุนี้ชื่อว่าความตายในอริยวินัย

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
สิ่งที่คว้ามาเร็ว ๆ ด้วยความอยาก ทั้งการซื้อของ การลงทุนตามกระแส หรือความสัมพันธ์ อาจย้อนมากัดเราจากข้างใน ตั้งสติก่อนคว้าสักครู่

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

อุปมาสั้น ๆ มีข้อดีคือจำง่าย พกติดตัวได้ เช่น เวลาผัดวันประกันพรุ่ง นึกถึงนักธนูสี่ทิศว่าชีวิตสิ้นไปเร็วกว่าลูกธนู หรือเวลาอยากนอนต่อ นึกถึงหมอนท่อนไม้ของเจ้าลิจฉวี

อุปมาเรื่องตะโพนอานกะใช้ได้กับยุคที่ข้อความสั้น สวยงาม และแชร์ง่าย มีมากกว่าเนื้อหาเชิงลึก ไม่ได้แปลว่างานประพันธ์หรือคำสอนของครูบาอาจารย์ไม่มีค่า แต่เตือนไม่ให้ทิ้งคำสอนหลักที่ลึกซึ้งไป

บางเรื่อง เช่น แมวกับลูกหนู หรือช้างกับลูกช้าง ตรัสแก่ภิกษุโดยตรง คนทั่วไปนำหลักมาใช้ได้ คือระวังตัวเมื่ออยู่ในที่ที่มีสิ่งยั่วยุ และอย่าเลียนแบบคนที่มีประสบการณ์มากกว่าโดยไม่ดูว่าเขาทำอย่างไร

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน