ขนมของนางกาณา: รับแต่พอประมาณ แล้วแบ่งกัน
ใช้ในชีวิตประจำวัน

ขนมของนางกาณา: รับแต่พอประมาณ แล้วแบ่งกัน

ทฺวิตฺติปตฺตปูรา ปฏิคฺคเหตพฺพา

อุบาสิกากาณมาตาทอดขนมให้ลูกสาวถือกลับบ้านสามี แต่ภิกษุมาบิณฑบาตทีละรูปบอกต่อกันจนขนมหมดถึงสามครั้ง และอุบาสกพ่อค้าถวายเสบียงจนหมดจนตกขบวนเกวียน จึงทรงบัญญัติให้รับได้เพียงสองสามบาตรแล้วนำไปแบ่งกัน

๗ ข้อ

ในพระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ภาค ๒ ปาจิตติยกัณฑ์ โภชนวรรค สิกขาบทที่ ๔ มีเรื่องต้นบัญญัติสองเรื่องต่อกัน เรื่องแรกเกิดที่กรุงสาวัตถี อุบาสิกาชื่อกาณมาตาเป็นผู้มีศรัทธา ยกบุตรีชื่อกาณาให้ชายในอีกหมู่บ้านหนึ่ง เมื่อนางกาณากลับมาเยี่ยมบ้านแล้วสามีส่งคนมาตาม มารดาคิดว่าจะให้ลูกกลับไปมือเปล่าดูกระไรอยู่ จึงทอดขนมไว้

ขนมสุกแล้ว มีภิกษุผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตมาถึง นางก็สั่งให้ถวาย ภิกษุรูปนั้นออกไปบอกรูปอื่น นางก็ถวายอีก จนขนมหมด เหตุการณ์นี้เกิดซ้ำถึงสามครั้ง ครั้งที่สามสามีบอกว่าถ้าไม่กลับจะนำหญิงอื่นมาเป็นภรรยา และเมื่อเขาทำเช่นนั้นจริง นางกาณาก็ยืนร้องไห้ พระพุทธเจ้าเสด็จไปถึงเรือน ตรัสถามเหตุ แล้วทรงแสดงธรรมีกถาแก่อุบาสิกา

พระบัญญัติมาเกิดในเรื่องที่สอง คือกลุ่มพ่อค้าเกวียนจะเดินทางจากกรุงราชคฤห์ไปถิ่นตะวันตก อุบาสกคนหนึ่งถวายข้าวสัตตุซึ่งเป็นเสบียงแก่ภิกษุที่มาถึงทีละรูปจนหมด เขาจึงต้องอยู่จัดเสบียงใหม่และออกเดินทางตามหลัง แล้วถูกโจรแย่งชิง ประชาชนติเตียนว่าสมณะรับอย่างไม่รู้ประมาณ จึงทรงบัญญัติสิกขาบทนี้ สิกขาบทเป็นวินัยของภิกษุ แต่แก่นของเรื่องคือมารยาทของผู้รับน้ำใจ ซึ่งใช้ได้กับทุกคน

  1. ๑

    ศรัทธาที่ถูกใช้จนหมดโดยไม่มีใครตั้งใจ ยาวตกํ อิจฺฉสิ ตาวตกํ

    การปวารณาแบบที่ตัวบทกล่าวถึงคือคำว่า ท่านประสงค์เท่าใด จงรับไปเท่านั้น อุบาสิกากาณมาตาถวายด้วยใจอย่างนี้ทุกครั้ง ภิกษุรูปหนึ่งออกไปก็บอกรูปต่อไป ขนมที่จัดไว้จึงหมดทั้งสามคราว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อใครบอกว่าเอาไปเลยตามสบาย ให้ถือว่านั่นคือน้ำใจ ไม่ใช่มาตรวัดว่าเราควรรับเท่าไร

  2. ๒

    ผลตกกับคนที่ไม่ได้อยู่ตรงนั้น กาณมาตา อุปาสิกา

    ขนมนั้นตั้งใจให้ลูกสาวถือกลับไปบ้านสามี เมื่อขนมหมดครั้งแล้วครั้งเล่า นางกาณาจึงไม่ได้กลับ ครั้งที่สามสามีบอกว่าจะนำหญิงอื่นมาเป็นภรรยา และเมื่อเขาทำเช่นนั้น นางก็ยืนร้องไห้ พระพุทธเจ้าเสด็จไปตรัสถามและทรงแสดงธรรมแก่มารดาของนาง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนรับของที่เขาเตรียมไว้เพื่ออย่างอื่น ให้ถามสักคำว่าของนี้มีปลายทางของมันอยู่แล้วหรือเปล่า

  3. ๓

    เสบียงของพ่อค้าเกวียน มนฺถํ นาม ยงฺกิญฺจิ ปาเถยฺยตฺถาย ปฏิยตฺตํ

    อุบาสกคนหนึ่งถวายข้าวสัตตุที่เตรียมไว้เป็นเสบียงเดินทางแก่ภิกษุที่มาถึงทีละรูปจนหมด เขาขอให้เพื่อนร่วมทางรอ แต่ขบวนเกวียนออกเดินทางไปแล้ว เมื่อเขาจัดเสบียงใหม่แล้วตามไปทีหลังจึงถูกโจรแย่งชิง ตัวบทเรียกของชนิดนี้ว่าของที่เขาจัดเตรียมไว้เพื่อเป็นเสบียง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าเห็นว่าสิ่งที่เขายื่นให้คือของที่เขาต้องใช้เอง เช่น เวลา แรง หรือเงินก้อนสุดท้าย ให้รับแต่น้อยหรือไม่รับเลย

  4. ๔

    รับได้เต็มสองสามบาตร ตโต เจ อุตฺตรึ ปฏิคฺคเณฺหยฺย ปาจิตฺติยํ

    พระบัญญัติให้ภิกษุผู้ต้องการรับได้เต็มสองบาตรหรือสามบาตร ถ้ารับเกินกว่านั้นเป็นปาจิตตีย์ เป็นการตั้งเพดานที่ชัดเจนเป็นตัวเลข แทนการปล่อยให้ความเกรงใจหรือความอยากตัดสินหน้างาน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตั้งเพดานไว้ล่วงหน้าเป็นตัวเลข เช่น ขอยืมได้เท่านี้ รับงานพิเศษได้กี่ชิ้น แล้วยึดตามนั้นเวลาหน้างานกดดัน

  5. ๕

    ออกมาแล้วต้องบอกคนที่กำลังจะเข้าไป อมุตฺร มยา ทฺวิตฺติปตฺตปูรา ปฏิคฺคหิตา

    สิกขาบทวิภังค์กำหนดว่า เมื่อรับเต็มสองสามบาตรแล้วออกมาพบภิกษุรูปอื่น พึงบอกว่า ที่นั่นกระผมรับเต็มสองสามบาตรแล้ว ท่านอย่ารับที่นั้นเลย ถ้าพบแล้วไม่บอกก็เป็นอาบัติเบา และถ้าบอกแล้วอีกฝ่ายยังขืนรับก็เป็นอาบัติเช่นกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรับความช่วยเหลือจากใครไปมากแล้ว บอกคนอื่นในทีมด้วยว่าอย่าเพิ่งไปขอซ้ำที่เดิม

  6. ๖

    นำออกมาแล้วแบ่งกัน ตโต นีหริตฺวา ภิกฺขูหิ สทฺธึ สํวิภชิตพฺพํ

    ท้ายพระบัญญัติกำหนดว่า ครั้นรับเต็มสองสามบาตรแล้ว นำออกจากที่นั้นแล้วพึงแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย และเรียกการทำเช่นนี้ว่าสามีจิกรรม คือการถูกต้องตามธรรมเนียมในเรื่องนั้น ของที่ได้มาจากศรัทธาของคนอื่นจึงไม่ใช่ของส่วนตัว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ของแจกหรือสิทธิพิเศษที่เราได้มาก่อนคนอื่น ให้ถือเป็นของกลางไว้ก่อน แล้วกระจายให้ทั่วถึง

  7. ๗

    ข้อยกเว้นที่ทำให้กฎไม่เป็นภาระ ญาตกานํ ปวาริตานํ

    อนาปัตติวารระบุว่า รับของญาติ รับของผู้ปวารณาไว้ รับของที่เหลือจากที่เขาเตรียมไว้เป็นของกำนัลหรือเสบียง รับเมื่อเขาระงับการเดินทางแล้ว รับเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่น หรือของที่จ่ายมาด้วยทรัพย์ของตน ไม่ต้องอาบัติ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    กฎเรื่องความพอดีไม่ได้ห้ามรับน้ำใจจากคนใกล้ชิดหรือของที่เขาเหลือใช้จริง ๆ ให้ดูที่ว่าผู้ให้ยังเหลือพอไหม

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คนที่ให้ด้วยศรัทธาหรือด้วยน้ำใจมักไม่กล้าบอกว่าพอแล้ว หน้าที่รู้ประมาณจึงตกอยู่ที่ผู้รับ เรื่องนี้เจ็บตรงที่ทั้งสองฝ่ายไม่มีใครเจตนาร้ายเลย ผู้ให้ก็ตั้งใจดี ผู้รับก็รับตามที่เขาถวาย แต่ผลกลับตกกับคนที่ไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์ คือลูกสาวที่กลับบ้านไม่ได้ และตัวพ่อค้าที่ตกขบวน

ในชีวิตประจำวัน สิ่งนี้เกิดเวลาไปบ้านคนที่ยินดีให้ทุกอย่าง เวลาขอความช่วยเหลือจากเพื่อนที่ปฏิเสธไม่เป็น หรือเวลารับของแจกในที่ทำงาน ถามสักคำว่าเหลือพอสำหรับคนอื่นไหม แล้วรับแต่ส่วนของตน คือการรักษาน้ำใจของผู้ให้ไว้ให้ยาว

อีกครึ่งหนึ่งของสิกขาบทนี้สำคัญไม่แพ้กัน คือเมื่อรับมาแล้วต้องบอกคนที่กำลังจะไปต่อ และนำของนั้นมาแบ่งกัน ความพอดีจึงไม่ใช่แค่การห้ามตัวเอง แต่เป็นการจัดให้ทั่วถึง

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

วัตรบท ๗ ของท้าวสักกะ: ข้อปฏิบัติที่ทำให้คนธรรมดาเป็นจอมเทพ

สตฺต วตปทานิ

ท้าวสักกะเมื่อยังเป็นมนุษย์สมาทานข้อปฏิบัติ ๗ ข้อตลอดชีวิต — เลี้ยงมารดาบิดา อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล พูดอ่อ…

กัณหชาดก: ไม่ใช่คนดำเพราะผิว และพรที่ขอให้ใจไม่ร้าย

กณฺหชาตกํ

ท้าวสักกะติว่าฤๅษีกัณหะผิวดำ กินของดำ อยู่ในที่ดำ ฤๅษีตอบว่าคนไม่ได้ดำเพราะผิว แต่ดำเพราะบาปกรรม เมื่อท้าวสักก…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้