สโมธานปริวาส: เมื่อกระบวนการรับผิดสะดุดกลางทาง
สโมธานปริวาโสสมุจจยขันธกะไล่กรณีที่ยุ่งยากของการอยู่ปริวาสและประพฤติมานัต เช่น มีอาบัติหลายตัวปิดไว้นานไม่เท่ากัน ปิดไว้โดย…
ศึกษาเชิงลึก
ปฏิสัมภิทา ๔
จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา
ความแตกฉาน ๔ ด้าน — ในความหมาย ในหลัก ในภาษา และในไหวพริบ คุณสมบัติของผู้ที่ทั้งเข้าใจและสอนธรรมได้ดี
๔ ข้อ
ปฏิสัมภิทาคือปัญญาแตกฉาน มี ๔ ด้าน ได้แก่ อัตถปฏิสัมภิทา (แตกฉานในความหมายและผล) ธัมมปฏิสัมภิทา (แตกฉานในหลักและเหตุ) นิรุตติปฏิสัมภิทา (แตกฉานในภาษาที่ใช้บอกความหมายนั้น) และปฏิภาณปฏิสัมภิทา (แตกฉานในไหวพริบที่จะใช้สามข้อแรกได้ทันการณ์)
ในสัญเจตนิยวรรค พระสารีบุตรกล่าวว่าท่านทำให้แจ้งปฏิสัมภิทาทั้ง ๔ ได้เมื่อบวชได้กึ่งเดือน และประกาศว่าใครสงสัยข้อไหนให้มาถาม ท่านจะตอบให้ ส่วนในสัตตกนิบาตทรงแสดงธรรม ๗ ประการที่ทำให้แจ้งปฏิสัมภิทาได้ไม่นาน โดยยกพระสารีบุตรเป็นตัวอย่าง
-
๑
อัตถปฏิสัมภิทา — แตกฉานในอรรถ อตฺถปฏิสมฺภิทา
ความแตกฉานในความหมายและผล เห็นหลักย่อแล้วขยายความได้ รู้ว่าสิ่งนี้เป็นผลมาจากอะไรและนำไปสู่อะไร
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเวลาอ่านหลักธรรมสักข้อ ถามว่า "ถ้าทำตามนี้จริง ชีวิตจะเปลี่ยนตรงไหน" ถ้าตอบได้ชัด แปลว่าเข้าใจความหมายแล้ว ไม่ใช่แค่จำได้
-
๒
ธัมมปฏิสัมภิทา — แตกฉานในธรรม ธมฺมปฏิสมฺภิทา
ความแตกฉานในหลักและเหตุ เห็นผลแล้วสืบกลับไปหาเหตุได้ และจับใจความจากเรื่องที่ยาวให้เป็นหลักสั้น ๆ ได้
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันฝึกสรุปสิ่งที่อ่านหรือฟังมาให้เหลือประโยคเดียว ถ้าสรุปไม่ได้ แปลว่ายังจับหลักไม่เจอ
-
๓
นิรุตติปฏิสัมภิทา — แตกฉานในภาษา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา
ความแตกฉานในภาษาที่ใช้แสดงอรรถและธรรม รู้ว่าคำไหนสื่อความได้ถูกต้อง และเลือกถ้อยคำให้เหมาะกับผู้ฟัง
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันอธิบายเรื่องเดียวกันให้คนสองวัยฟังด้วยคำที่ต่างกัน ถ้าต้องใช้ศัพท์เดิมทุกครั้ง แปลว่ายังผูกกับคำมากกว่าความหมาย
-
๔
ปฏิภาณปฏิสัมภิทา — แตกฉานในปฏิภาณ ปฏิภาณปฏิสมฺภิทา
ความแตกฉานในไหวพริบ ใช้ความรู้สามด้านแรกได้ทันท่วงทีกับคำถามและสถานการณ์เฉพาะหน้า
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันปฏิภาณเกิดจากความเข้าใจที่แน่น ไม่ใช่จากการท่องคำตอบ เมื่อถูกถามแล้วติด ให้กลับไปทบทวนข้อหนึ่งถึงสามแทนที่จะไปจำคำตอบสำเร็จรูป
ลองใช้ในชีวิตประจำวัน
ปฏิสัมภิทาเต็มรูปแบบเป็นคุณสมบัติของพระอรหันต์บางองค์ แต่ทั้งสี่ด้านก็เป็นกรอบที่ดีสำหรับใครก็ตามที่ต้องอธิบายเรื่องยากให้คนอื่นเข้าใจ ไม่ว่าจะสอนธรรม สอนหนังสือ หรืออธิบายงาน
ลองใช้ตรวจตัวเองก่อนอธิบายอะไรสักเรื่อง — เข้าใจผลของมันหรือยัง รู้เหตุที่มาหรือยัง มีคำที่คนฟังเข้าใจหรือยัง และพร้อมรับคำถามที่ไม่คาดคิดหรือยัง ถ้าขาดข้อไหน คำอธิบายจะติดตรงนั้นเสมอ
ที่มาในพระไตรปิฎก
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
- สัญเจตนิยวรรค (จตุกกนิบาต) ฉบับหลวง · เล่ม ๒๑ · หน้า ๑๕๔ พระสารีบุตรทำให้แจ้งปฏิสัมภิทา ๔ เมื่อบวชได้กึ่งเดือน
- เทวตาวรรค (สัตตกนิบาต) ฉบับหลวง · เล่ม ๒๓ · หน้า ๒๙ ธรรม ๗ ประการที่ทำให้แจ้งปฏิสัมภิทา ๔
- ปฏิสัมภิทาวิภังค์ ฉบับหลวง · เล่ม ๓๕ · หน้า ๓๖๐ คำจำแนกปฏิสัมภิทา ๔ ในพระอภิธรรม
- ปฏิสัมภิทากถา ฉบับหลวง · เล่ม ๓๑ · หน้า ๒๘๘ การวิเคราะห์ปฏิสัมภิทาอย่างละเอียดในปฏิสัมภิทามรรค
หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ
เอกปัณณชาดก: หน่อสะเดาที่ขมตั้งแต่ยังเล็ก
เอกปณฺโณ อยํ รุกฺโขต้นไม้เพิ่งมีใบข้างละใบ สูงไม่ถึงสี่นิ้ว ยังขมเหมือนยาพิษ ถ้าโตขึ้นจะขมเพียงใด ฤๅษีใช้หน่อสะเดานี้สอนเจ้าชายผู…
โกกาลิกชาดก: พูดให้ถูกเวลา
โกกาลิกชาตกํผู้พูดเกินเวลาทั้งที่ยังไม่ถึงกาลย่อมถูกทำร้าย ดุจลูกนกดุเหว่า คำพูดชั่วทำร้ายได้เร็วยิ่งกว่ามีดคมและยาพิษ บัณ…
คัททูลสูตร: สุนัขที่ถูกล่ามวิ่งวนรอบเสา
คทฺทุลสุตฺตํผู้ที่เห็นขันธ์ ๕ เป็นตัวตนเหมือนสุนัขถูกล่ามที่วิ่งวนอยู่รอบเสาไม่ไปไหน และคำสอนให้พิจารณาจิตของตนเนือง ๆ เพร…