ธรรมเทวปุตตชาดก: เมื่อธรรมกับอธรรมสวนทางกัน
ใช้ในชีวิตประจำวัน

ธรรมเทวปุตตชาดก: เมื่อธรรมกับอธรรมสวนทางกัน

ธมฺมเทวปุตฺตชาตกํ

เทพบุตรชื่อธรรมกับเทพบุตรชื่ออธรรมขับรถมาพบกันบนทาง ธรรมขอทางด้วยเหตุผล อธรรมท้าให้รบกันแล้วทางเป็นของผู้ชนะ ธรรมตอบว่ายอมให้ทางและอดทนคำหยาบได้ แล้วอธรรมกลับตกจากรถเอง คาถาสรุปว่าผู้มีขันติเป็นกำลังย่อมชนะกำลังรบ

๗ ข้อ

ในธรรมเทวปุตตชาดก เอกาทสกนิบาต ชาดก ขุททกนิกาย คาถาเป็นบทโต้ตอบระหว่างเทพบุตรสององค์ที่มาพบกันบนทาง ธรรมเทพบุตรขอให้อธรรมหลีกทาง เพราะตนเป็นผู้สร้างยศ สร้างบุญ สมณพราหมณ์สรรเสริญ และธรรมเกิดขึ้นในโลกก่อน อธรรมเกิดทีหลัง อธรรมตอบว่าตนไม่เคยหลีกทางให้ใคร จะไม่ให้ทางเพราะการขอร้องหรือเพราะความเหมาะสม ให้รบกัน แล้วทางเป็นของผู้ชนะ พร้อมอ้างว่าค้อนเหล็กยังตีทองได้

ธรรมเทพบุตรตอบว่า ถ้าท่านมีกำลังรบ และไม่มีผู้ใหญ่หรือครูอาจารย์ให้เคารพ ก็จะให้ทางแก่ท่าน และจะอดทนต่อคำหยาบของท่านด้วย พอได้ยินคำนี้ อธรรมก็ตกจากรถเอาศีรษะลง บ่นว่าอยากรบแต่ไม่ได้รบ คาถาบรรยายต่อว่า ธรรมเทพบุตรผู้มีขันติเป็นกำลังชนะกำลังรบ แล้วขึ้นรถไปตามทางเดิม สองคาถาสุดท้ายสรุปว่า บ้านที่ไม่นับถือมารดาบิดาและสมณพราหมณ์ย่อมไปสู่ทุคติ เหมือนอธรรมที่ตกลงไป ส่วนบ้านที่นับถือย่อมไปสู่สุคติ เหมือนธรรมที่ขึ้นรถไป

ชาดกในพระไตรปิฎกมีเพียงคาถา อรรถกถาเล่าเพิ่มว่า พระโพธิสัตว์เกิดเป็นธรรมเทพบุตร ในวันอุโบสถจะเวียนไปทั่วชมพูทวีปชวนผู้คนให้งดเว้นอกุศลกรรมบถ ๑๐ บำรุงมารดาบิดา และประพฤติสุจริต ๓ ส่วนอธรรมเทพบุตรชวนให้ทำตรงกันข้าม รถของทั้งสองมาพบกันกลางอากาศ อรรถกถาอธิบายว่ากำลังคือขันติในที่นี้หมายถึงความอดทนอดกลั้น และเล่าว่าอธรรมตกลงไปแผ่นดินแยกออกแล้วไปเกิดในอเวจี พระศาสดาตรัสชาดกนี้เมื่อภิกษุสนทนากันเรื่องพระเทวทัตถูกแผ่นดินสูบ

  1. ๑

    ขอด้วยเหตุผลก่อน ธมฺโม อหํ เทหิ อธมฺม มคฺคํ

    เมื่อพบกันบนทาง ธรรมเทพบุตรไม่ได้เริ่มด้วยการข่มขู่ แต่บอกเหตุผลว่าตนเป็นผู้สร้างยศ สร้างบุญ สมณพราหมณ์สรรเสริญ เทวดาและมนุษย์บูชา จึงควรแก่ทาง แล้วขอให้อธรรมหลีกทางให้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อมีเรื่องต้องขอหรือต้องตกลงกับคนที่ท่าทีไม่เป็นมิตร ให้เริ่มจากการอธิบายเหตุผลอย่างสุภาพก่อนเสมอ แม้คาดว่าอีกฝ่ายจะไม่ฟัง

  2. ๒

    ธรรมมาก่อน อธรรมมาทีหลัง ธมฺโม หเว ปาตุรโหสิ ปุพฺเพ

    ธรรมเทพบุตรกล่าวว่า ธรรมปรากฏก่อน อธรรมเกิดขึ้นในโลกภายหลัง ตนจึงเป็นผู้เจริญกว่า ประเสริฐกว่า และเก่ากว่า อรรถกถาอธิบายว่า ธรรมในที่นี้คือกุศลกรรมบถ ๑๐ ซึ่งมีมาตั้งแต่ต้นกัป

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาคิดว่า "ใคร ๆ ก็โกงกันทั้งนั้น" ให้นึกว่าความซื่อสัตย์และความเกรงใจกันเป็นพื้นฐานเดิมที่ทำให้สังคมอยู่ได้ ความเสียหายต่างหากที่มาทีหลัง ไม่ต้องรู้สึกว่าการทำดีเป็นเรื่องแปลก

  3. ๓

    อธรรมไม่รับเหตุผล ขอวัดกันด้วยกำลัง ยุทฺธสฺมิ โย ชิสฺสติ ตสฺส มคฺโค

    อธรรมตอบว่า จะไม่ให้ทางเพราะการขอร้องหรือเพราะความเหมาะสม ให้ทั้งสองรบกัน แล้วทางจะเป็นของผู้ชนะ ท่าทีแบบนี้ปฏิเสธเหตุผลทุกข้อ แล้วเปลี่ยนเรื่องให้กลายเป็นการแพ้ชนะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อบทสนทนาเปลี่ยนจาก "อะไรถูก" เป็น "ใครชนะ" ให้รู้ทันว่าการเถียงต่อจะไม่ได้ข้อยุติ ควรพักเรื่องไว้ หรือหาคนกลางที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับ

  4. ๔

    ค้อนเหล็กตีทองได้ แต่เหล็กไม่กลายเป็นทอง โลเหน เว หญฺญติ ชาตรูปํ

    อธรรมอ้างว่า คนเอาค้อนเหล็กตีทอง ไม่ได้เอาทองตีเหล็ก ถ้าวันนี้อธรรมชนะธรรมได้ เหล็กก็จะน่าดูเหมือนทองคำ คือเชื่อว่าของหยาบแข็งย่อมชนะของมีค่าได้เสมอ แต่ตอนจบของชาดกแสดงว่าความเชื่อนี้ไม่เป็นจริง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นคนใช้อำนาจหรือความก้าวร้าวแล้วดูเหมือนได้เปรียบ ให้จำไว้ว่าการได้เปรียบชั่วคราวไม่ได้ทำให้วิธีนั้นดีขึ้น ของที่ได้มาด้วยการกดคนอื่นยังเป็นเหล็ก ไม่ใช่ทอง

  5. ๕

    ยอมให้ทาง และอดทนต่อคำหยาบ วาจาทุรุตฺตานิปิ เต ขมามิ

    ธรรมเทพบุตรตอบว่า ถ้าท่านมีกำลังรบ และไม่มีผู้ใหญ่หรือครูอาจารย์ให้เคารพ ก็จะให้ทางแก่ท่าน และจะอดทนต่อคำพูดชั่วของท่านด้วย เมื่อได้ยินคำนี้ อธรรมก็ตกจากรถเอาศีรษะลง บ่นว่าอยากรบแต่ไม่ได้รบ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    บนถนน เมื่อมีคนขับปาดหน้าแล้วบีบแตรใส่ ให้ชะลอและปล่อยเขาไป การไม่ตอบโต้ไม่ได้ทำให้เราแพ้ แต่ทำให้เรื่องที่อาจบานปลายจบลงตรงนั้น

  6. ๖

    ขันติเป็นกำลัง ขนฺตีพโล ยุทฺธพลํ วิเชตฺวา

    คาถาสรุปว่า ธรรมเทพบุตรผู้มีขันติเป็นกำลัง มีกำลังมาก มีความบากบั่นจริง ชนะกำลังรบได้ แล้วขึ้นรถไปตามทางเดิม อรรถกถาอธิบายว่ากำลังในที่นี้คือความอดทนอดกลั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนตอบข้อความที่ทำให้โกรธ ให้รอสักพัก แล้วถามตัวเองว่าคำตอบนี้ช่วยให้เราไปถึงเป้าหมายเดิมหรือไม่ ถ้าไม่ช่วยก็ไม่ต้องตอบ แล้วเดินหน้าต่อ

  7. ๗

    บ้านที่เคารพพ่อแม่และผู้ทรงศีล มาตา ปิตา สมณพฺราหฺมณา จ

    สองคาถาสุดท้ายกล่าวว่า ในเรือนของผู้ใด มารดาบิดาและสมณพราหมณ์ไม่ได้รับความนับถือ ผู้นั้นตายไปย่อมไปนรก เหมือนอธรรมที่ตกลงไป ในเรือนของผู้ใดท่านเหล่านั้นได้รับความนับถืออย่างดี ผู้นั้นย่อมไปสุคติ เหมือนธรรมที่ขึ้นรถไป

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทำเรื่องเล็ก ๆ ที่แสดงความเคารพในบ้านให้เป็นนิสัย เช่น ทักทายพ่อแม่ก่อนออกจากบ้าน หรือฟังผู้สูงอายุพูดให้จบ เด็กในบ้านจะเรียนรู้จากสิ่งที่เห็นมากกว่าคำสอน

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ชาดกนี้เป็นภาพของสถานการณ์ที่เจอบ่อย คือคนสองฝ่ายสวนทางกันบนทางแคบ ทั้งบนถนนจริง ในที่ประชุม และในการเถียงกันทางออนไลน์ ฝ่ายหนึ่งอยากคุยด้วยเหตุผล อีกฝ่ายอยากวัดกันด้วยกำลังหรือเสียงดัง

ข้อสังเกตคือ ธรรมเทพบุตรไม่ได้ชนะด้วยการรบ แต่ชนะด้วยการยอมให้ทางและอดทนต่อคำหยาบ ความอดทนแบบนี้ไม่ใช่การยอมแพ้ต่อความไม่ถูกต้อง แต่คือการไม่ยอมให้อีกฝ่ายลากเราเข้าไปในเกมที่เขาตั้งขึ้น

คำว่านรกและสวรรค์ในคาถาเป็นภาษาของชาดก ในชีวิตประจำวัน อย่างน้อยเราก็เห็นได้ว่า บ้านที่เคารพพ่อแม่และคนดีมีบรรยากาศต่างจากบ้านที่ไม่เคารพใครเลย

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ภิกขุนีวิภังค์: เมื่อความโกรธแช่งทั้งตนเอง ผู้อื่น และทั้งหมู่

นิรเยน วา พฺรหฺมจริเยน วา อภิสเปยฺย

เรื่องต้นบัญญัติสามเรื่องเกี่ยวกับความโกรธ ถูกถามธรรมดาแล้วสาบานแช่งด้วยนรก ทะเลาะแล้วพร่ำตีตนร้องไห้ และโกรธแ…

อานันทสูตร: อยู่ร่วมหมู่คณะอย่างผาสุก

ภิกฺขุสงฺโฆ วิหรนฺโต ผาสุํ วิหเรยฺย

พระอานนท์ทูลถามว่าหมู่คณะจะอยู่อย่างผาสุกได้อย่างไร พระพุทธเจ้าทรงตอบเป็นขั้น ๆ เริ่มจากรักษาศีลของตนโดยไม่ติเ…

เจ้าศากยะออกบวช: งานบ้านที่ไม่มีวันจบ และช่างกัลบกที่ได้บวชก่อน

มยํ ภนฺเต สากิยา นาม มานสฺสิโน

มหานามะสอนอนุรุทธะเรื่องงานครองเรือนที่ไม่มีวันจบ อนุรุทธะชวนพระเจ้าภัททิยะที่ต่อรองจากเจ็ดปีเหลือเจ็ดวัน อุบา…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้