ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร: ทบทวนใจหลังเดินบิณฑบาต
ข้อปฏิบัติ

ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร: ทบทวนใจหลังเดินบิณฑบาต

ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตํ

พระสารีบุตรมีอินทรีย์ผ่องใสเพราะอยู่ด้วยสุญญตวิหาร พระพุทธเจ้าทรงสอนวิธีทบทวนตนว่า ตลอดทางที่เดินไปบิณฑบาต ใจมีความกำหนัด ขัดเคือง หรือหลง ต่อสิ่งที่เห็นที่ได้ยินหรือไม่ และได้ละนิวรณ์ เจริญธรรมฝ่ายตรัสรู้แล้วหรือยัง

๗ ข้อ

ในปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร มัชฌิมนิกาย พระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็นแล้วไปเฝ้าพระพุทธเจ้า พระองค์ตรัสว่า อินทรีย์ของเธอผ่องใส ผิวพรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง เธออยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรโดยมาก พระสารีบุตรทูลว่า อยู่ด้วยสุญญตวิหารโดยมาก พระพุทธเจ้าตรัสว่า นั่นเป็นวิหารธรรมของมหาบุรุษ

แล้วทรงสอนว่า ภิกษุผู้ปรารถนาจะอยู่ด้วยสุญญตวิหาร ควรพิจารณาว่า ทางที่เราเดินเข้าไปบิณฑบาต ที่ที่เราเที่ยวบิณฑบาต และทางที่เรากลับ มีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความหลง หรือความขัดใจในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์หรือไม่ ถ้ามี ควรพยายามละ ถ้าไม่มี ก็อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์ ศึกษาในกุศลธรรมทั้งกลางวันและกลางคืน

ทรงแสดงข้อพิจารณาต่อไปอีก เช่น ละกามคุณ ๕ และนิวรณ์ ๕ แล้วหรือยัง กำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ แล้วหรือยัง เจริญสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ มรรคมีองค์แปด สมถะและวิปัสสนาแล้วหรือยัง และทำให้แจ้งวิชชากับวิมุตติแล้วหรือยัง และตรัสว่าสมณพราหมณ์ทุกยุคที่ชำระบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ ก็ล้วนทำด้วยการพิจารณาอย่างนี้

  1. ๑

    อินทรีย์ผ่องใสเพราะวิหารธรรมภายใน สุญฺญตาวิหาเรน พหุลํ วิหรามิ

    พระพุทธเจ้าทรงสังเกตเห็นว่าอินทรีย์ของพระสารีบุตรผ่องใส ผิวพรรณผุดผ่อง จึงตรัสถาม พระสารีบุตรทูลว่าอยู่ด้วยสุญญตวิหารโดยมาก พระพุทธเจ้าตรัสว่านั่นเป็นวิหารธรรมของมหาบุรุษ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความสงบภายในมักปรากฏออกมาทางสีหน้าและท่าทาง ดูแลใจก่อนจะกังวลเรื่องภาพลักษณ์

  2. ๒

    ย้อนดูทางที่เดินไปและกลับ เยน จาหํ มคฺเคน คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสึ

    ภิกษุควรพิจารณาว่า ทางที่เข้าไปบิณฑบาต ที่ที่เที่ยวไป และทางที่กลับมา ใจมีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความหลง หรือความขัดใจในรูปที่รู้ทางตาหรือไม่ แล้วพิจารณาเช่นเดียวกันกับเสียง กลิ่น รส สิ่งสัมผัส และธรรมารมณ์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนนอน ลองนึกย้อนเส้นทางวันนี้ว่า เห็นอะไรแล้วอยากได้ ได้ยินอะไรแล้วหงุดหงิด โดยไล่ตามลำดับเวลา

  3. ๓

    มีก็ละ ไม่มีก็ยินดี อโหรตฺตานุสิกฺขินา

    ถ้าพิจารณาแล้วพบว่ามีอกุศลเกิดขึ้น ควรพยายามละอกุศลเหล่านั้น ถ้าไม่พบ ภิกษุนั้นก็อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์ ศึกษาในกุศลธรรมทั้งกลางวันและกลางคืน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    การทบทวนตนไม่ใช่การจับผิดตัวเองอย่างเดียว วันที่ใจดีก็ควรยอมรับและชื่นชมอย่างเงียบ ๆ เป็นกำลังใจให้ฝึกต่อ

  4. ๔

    ละกามคุณและนิวรณ์แล้วหรือยัง ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ นีวรณา

    ข้อพิจารณาต่อมาคือ กามคุณ ๕ ละได้แล้วหรือยัง นิวรณ์ ๕ ละได้แล้วหรือยัง ถ้ายัง ก็ควรพยายามละ ถ้าละได้แล้ว ก็อยู่ด้วยปีติและปราโมทย์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทุกสัปดาห์ ลองถามตัวเองว่านิวรณ์ตัวไหนรบกวนมากที่สุด ความอยาก ความขุ่นเคือง ความง่วงเหงา ความฟุ้งซ่าน หรือความลังเล แล้วตั้งใจดูแลตัวนั้นก่อน

  5. ๕

    กำหนดรู้ขันธ์และเจริญธรรมฝ่ายตรัสรู้ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ปริญฺญาตา

    ต่อจากนั้นพิจารณาว่า กำหนดรู้อุปาทานขันธ์ ๕ แล้วหรือยัง เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘ แล้วหรือยัง เจริญสมถะและวิปัสสนาแล้วหรือยัง ทำให้แจ้งวิชชาและวิมุตติแล้วหรือยัง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้รายการนี้เป็นแบบตรวจสุขภาพการปฏิบัติรายเดือน ไม่ต้องหวังว่าจะครบทุกข้อ แต่ช่วยให้เห็นว่าด้านไหนถูกละเลย

  6. ๖

    ทุกยุคชำระบิณฑบาตด้วยวิธีเดียวกัน ปิณฺฑปาตํ ปริโสเธสุํ

    สมณพราหมณ์ในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ที่ชำระบิณฑบาตให้บริสุทธิ์ ล้วนทำด้วยการพิจารณาอย่างนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า พระพุทธเจ้าจึงตรัสให้พระสารีบุตรศึกษาอย่างนี้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สำหรับฆราวาส การได้รับอาหาร เงินเดือน หรือความช่วยเหลือจากผู้อื่น ควรคู่กับการดูแลใจให้สมกับสิ่งที่ได้รับ

  7. ๗

    สมณพราหมณ์ที่ควรสักการะ นครวินฺเทยฺยสุตฺตํ

    ในนครวินเทยยสูตรซึ่งอยู่ถัดกันไป พระพุทธเจ้าตรัสแก่พราหมณ์คหบดีชาวนครวินทะว่า สมณพราหมณ์ที่ยังไม่ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ ในสิ่งที่รู้ทางอายตนะ ใจไม่สงบ และประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกาย วาจา ใจ ไม่ควรสักการะ ส่วนผู้ที่ปราศจากสิ่งเหล่านั้นควรสักการะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเลือกครูบาอาจารย์ ให้ดูความสงบและความประพฤติที่สม่ำเสมอ มากกว่าชื่อเสียงหรือความสามารถในการพูด

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

พระสูตรนี้เป็นแบบฝึก "ทบทวนเส้นทาง" ที่ฆราวาสปรับใช้ได้ตรง ๆ ทางไปทำงาน ทางไปตลาด หรือช่วงเดินในห้างสรรพสินค้า ล้วนเป็นเส้นทางที่ใจกระทบสิ่งต่าง ๆ มากมาย

หลังกลับถึงบ้าน ลองย้อนดูว่าระหว่างทางใจไปติดกับอะไร หงุดหงิดกับอะไร หรือเผลอลอยไปกับอะไร ไม่ต้องตำหนิตัวเอง แค่รู้แล้วตั้งใจใหม่ ถ้าวันไหนใจค่อนข้างเรียบร้อยก็ยินดีกับมันได้

คำว่าสุญญตวิหารในพระสูตรเป็นธรรมขั้นสูงของพระอริยะ อรรถกถาอธิบายว่าหมายถึงผลสมาบัติที่มีสุญญตาเป็นอารมณ์ สิ่งที่คนทั่วไปนำมาใช้ได้คือวิธีทบทวนตนอย่างเป็นระบบ ไม่ใช่การอ้างว่าตนอยู่ในความว่างแล้ว

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ภิกขุนีวิภังค์: แพ้แล้วโกรธ จนอยากทิ้งทุกอย่าง

ฉนฺทคามินิโย จ ภิกฺขุนิโย

ภิกษุณีจัณฑกาลีทะเลาะกับเพื่อนแล้วโกรธจนประกาศบอกคืนพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และเมื่อแพ้ในอธิกรณ์ก็กล่าวหาว่าทั…

เถรคาถาของผู้เริ่มจากที่ต่ำ: คุณค่าที่ไม่ได้มาจากกำเนิด

ตเปน พฺรหฺมจริเยน สญฺญเมน ทเมน จ

คาถาของพระเถระที่เคยถูกมองต่ำ ทั้งพระสุนีตะอดีตคนเทดอกไม้ พระจูฬปันถกะผู้เรียนช้าจนพี่ชายไล่กลับบ้าน พระโสปากะ…

สังวรสูตรและภัตตุเทสกสูตร: เพียร ๔ แบบ กับผู้แจกที่ไม่ลำเอียง

สํวโร จ ปหานญฺจ ภาวนา อนุรกฺขนา

ความเพียร ๔ แบบในจรวรรค — สำรวมไว้ ละออก เจริญขึ้น และตามรักษา — กับภัตตุเทสก์ ผู้จัดแจกภัตตาหารที่ถ้าลำเอียงก…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้