อนมตัคคสังยุต: ไม่มีใครที่ไม่เคยเป็นแม่ของเรา
อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโรสงสารนี้หาจุดเริ่มต้นไม่ได้ นับแม่ของแม่ด้วยมัดหญ้าทั้งชมพูทวีปก็ไม่หมด หาสัตว์ที่ไม่เคยเป็นแม่ พ่อ พี่น้อง หร…
คูถภาณี ปุปฺผภาณี มธุภาณี
คนหนึ่งโกหกเมื่อถูกถามเป็นพยาน อีกคนพูดตรงตามที่รู้เห็น อีกคนพูดคำไม่มีโทษ สบายหู จับใจคน — พร้อมบุคคลที่ประมาณได้ง่าย ประมาณได้ยาก และประมาณไม่ได้ ซึ่งดูจากการพูดและการวางตัว
ในปุคคลบัญญัติ พระอภิธรรมปิฎก ตอนติกนิทเทส (บุคคล ๓ จำพวก) มีบุคคลสามจำพวกที่แบ่งตามคำพูด คือผู้มีวาจาเหมือนคูถ ผู้มีวาจาเหมือนดอกไม้ และผู้มีวาจาเหมือนน้ำผึ้ง สองจำพวกแรกวัดกันที่ว่า เมื่อถูกเรียกไปถามในที่ประชุม ท่ามกลางญาติ หรือในราชสำนัก จะพูดตามที่รู้เห็นจริงหรือไม่ ส่วนจำพวกที่สามวัดที่ความไพเราะและความไม่มีโทษของคำพูด
ปุคคลบัญญัติเป็นคัมภีร์ที่สี่ของพระอภิธรรมปิฎก ว่าด้วยการบัญญัติประเภทบุคคล จัดเป็นหมวดตั้งแต่บุคคล ๑ จำพวกไปจนถึง ๑๐ จำพวก หลายชุดตรงกับพระสูตรในอังคุตตรนิกาย ชุดวาจาสามแบบนี้ก็มีในคูถภาณีสูตร ปุคคลวรรค ติกนิบาต
หน้านี้รวมอีกชุดหนึ่งจากติกนิทเทสไว้ด้วย คือบุคคลที่ประมาณได้ง่าย ประมาณได้ยาก และประมาณไม่ได้ ซึ่งมีในอัปปเมยยสูตร อาปายิกวรรค ติกนิบาตเช่นกัน ชุดนี้บอกว่าคนที่ฟุ้งซ่าน ปากกล้า พูดพร่ำ ถูกคนอื่นหยั่งรู้ได้ง่าย
ประเภทบุคคลเหล่านี้มีไว้ส่องดูคำพูดของตัวเอง ไม่ได้มีไว้ติดป้ายว่าใครเป็นคนปากคูถ
บุคคลบางคนพูดเท็จ เมื่อไปอยู่ในที่ประชุม ท่ามกลางญาติ ท่ามกลางหมู่คณะ หรือในราชสำนัก แล้วถูกเรียกไปถามเป็นพยานว่า "ท่านรู้อย่างไรจงพูดอย่างนั้น" ไม่รู้ก็บอกว่ารู้ รู้ก็บอกว่าไม่รู้ ไม่เห็นก็บอกว่าเห็น เห็นก็บอกว่าไม่เห็น เพราะเหตุแห่งตน เพราะเหตุแห่งผู้อื่น หรือเพราะเห็นแก่อามิสเล็กน้อย
สังเกตคำโกหกเล็ก ๆ ที่พูดจนชิน เช่น "ไม่เห็นข้อความเลย" ทั้งที่เห็นแล้ว ลองเปลี่ยนเป็นพูดความจริงแบบสั้น ๆ แทน
บุคคลบางคนละการพูดเท็จ เมื่อถูกเรียกไปถามเป็นพยานในที่เดียวกันนั้น ไม่รู้ก็บอกว่าไม่รู้ รู้ก็บอกว่ารู้ ไม่เห็นก็บอกว่าไม่เห็น เห็นก็บอกว่าเห็น ไม่พูดเท็จทั้งที่รู้ ไม่ว่าเพื่อตน เพื่อผู้อื่น หรือเพื่ออามิสเล็กน้อย
เมื่อถูกถามเรื่องที่ไม่แน่ใจ กล้าพูดว่า "ไม่ทราบ" หรือ "ยังไม่ได้ตรวจสอบ" แทนการเดาให้ดูรู้
บุคคลบางคนพูดวาจาที่ไม่มีโทษ สบายหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง เป็นที่ใคร่และที่พอใจของคนเป็นอันมาก
ก่อนส่งข้อความตำหนิหรือแจ้งเรื่องยาก อ่านทวนอีกครั้งแล้วเปลี่ยนคำที่แข็งหรือประชดให้เป็นคำธรรมดาที่สุภาพ
บุคคลบางคนฟุ้งซ่าน มีมานะฟูขึ้น กลับกลอก ปากกล้า พูดพร่ำเกลื่อนกล่น หลงลืมสติ ไม่มีสัมปชัญญะ ใจไม่ตั้งมั่น ใจหมุนไปผิดทาง ไม่สำรวมอินทรีย์ บุคคลอย่างนี้ประมาณได้ง่าย คือคนอื่นหยั่งรู้ได้ง่าย
ถ้าสังเกตว่าตัวเองพูดมากทุกครั้งที่ตื่นเต้นหรือไม่พอใจ ลองนับถึงสามก่อนตอบ แล้วพูดเฉพาะสิ่งที่จำเป็น
บุคคลบางคนไม่ฟุ้งซ่าน ไม่มีมานะฟูขึ้น ไม่กลับกลอก ไม่ปากกล้า ไม่พูดพร่ำเกลื่อนกล่น มีสติตั้งมั่น มีสัมปชัญญะ มีจิตตั้งมั่นเป็นหนึ่ง สำรวมอินทรีย์ บุคคลอย่างนี้ประมาณได้ยาก
ในที่ประชุมที่มีการโต้เถียง ฟังให้จบก่อนแล้วพูดประเด็นเดียวให้ชัด ความนิ่งที่มีสติทำให้คำพูดมีน้ำหนักขึ้น
บุคคลบางคนทำให้แจ้งเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน คือพระอรหันต์ บุคคลอย่างนี้ประมาณไม่ได้ ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม
เมื่อรู้สึกว่าตัดสินใครได้ทะลุปรุโปร่ง ให้นึกว่าคนที่ใจสงบลึกจริง ๆ นั้นวัดจากภายนอกไม่ได้ จึงควรระวังการประเมินคนจากท่าทีเพียงไม่กี่ครั้ง
วาจาเหมือนคูถในตัวบทไม่ได้หมายถึงคำหยาบ แต่หมายถึงการโกหกทั้งที่รู้ ไม่ว่าจะเพื่อตัวเอง เพื่อคนอื่น หรือเพื่อผลประโยชน์เล็กน้อย คำพูดแบบนี้ส่งกลิ่นเสียไปถึงความไว้วางใจ แม้จะพูดด้วยน้ำเสียงสุภาพก็ตาม
ลำดับของสามข้อนี้ใช้เป็นแบบฝึกได้ ข้อแรกคือเลิกพูดเท็จ ข้อที่สองคือพูดตามที่รู้เห็นจริงแม้ไม่มีใครบังคับ ข้อที่สามคือพูดความจริงด้วยถ้อยคำที่คนฟังรับได้ ความหวานที่ไม่มีความจริงรองรับไม่ใช่วาจาเหมือนน้ำผึ้ง
เรื่องประมาณได้ง่ายเตือนว่า คนที่พูดไม่หยุดและอารมณ์ขึ้นลงง่าย ไม่ได้แค่ทำให้คนอื่นเหนื่อย แต่ยังเปิดใจตัวเองให้คนอ่านออกหมด
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
สงสารนี้หาจุดเริ่มต้นไม่ได้ นับแม่ของแม่ด้วยมัดหญ้าทั้งชมพูทวีปก็ไม่หมด หาสัตว์ที่ไม่เคยเป็นแม่ พ่อ พี่น้อง หร…
ตอนจบของมหาวิภังค์และพระวินัยปิฎกเล่ม ๒ หลังยกอธิกรณสมถะ ๗ ขึ้นแสดง ผู้สวดถามสงฆ์สามครั้งว่าบริสุทธิ์แล้วหรือ …
ใครพลาดอริยมรรคก็พลาดทางสิ้นทุกข์ ใครเริ่มก็ได้เริ่มทางนั้น ในหมู่มนุษย์ผู้ถึงฝั่งมีน้อย คนส่วนมากวิ่งเลียบฝั่…
อุบาลีคฤหบดีตั้งใจไปโต้วาทะว่ากายกรรมหนักที่สุด แต่เมื่อฟังเหตุผลกลับเห็นว่ามโนกรรมสำคัญกว่า พระพุทธเจ้ายังเตื…