สังฆาทิเสสข้อ ๑ และนิทานพระเสยยสกะ: ความอึดอัดใจที่ถูกแก้ด้วยทางลัด

ในมหาวิภังค์ พระวินัยปิฎก เล่ม ๑ สังฆาทิเสสกัณฑ์ สิกขาบทที่ ๑ เกิดจากเรื่องของพระเสยยสกะ ท่านประพฤติพรหมจรรย์อย่างไม่มีความสุข จนร่างกายซูบผอม ผิวพรรณหมองคล้ำ พระอุทายีเห็นเข้าจึงแนะนำให้ท่านทำให้อสุจิเคลื่อนด้วยตนเองเมื่อความกำหนัดรบกวนใจ และบอกว่าตนเองก็ทำ ต่อมาพระเสยยสกะกลับมีผิวพรรณดี เพื่อนภิกษุถามว่าทำยาอะไร เมื่อรู้ความจริง ภิกษุผู้ใคร่ต่อสิกขาจึงติเตียนและกราบทูลพระพุทธเจ้า

พระพุทธเจ้าทรงสอบถาม พระเสยยสกะยอมรับ ทรงติเตียนว่าธรรมที่ทรงแสดงมีไว้เพื่อคลายกำหนัด ไม่ใช่เพื่อกำหนัด แล้วทรงบัญญัติว่า การจงใจปล่อยสุกกะเป็นสังฆาทิเสส ต่อมามีภิกษุกังวลเรื่องที่เกิดขึ้นในความฝัน จึงทรงเพิ่มข้อยกเว้นว่า เว้นแต่ฝัน

สังฆาทิเสสเป็นอาบัติหนักรองจากปาราชิก ตัวบทนิยามว่าเป็นอาบัติที่สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต และเรียกเข้าหมู่ ผู้ต้องอาบัติจึงยังเป็นภิกษุและมีทางกลับ ตัวบทไม่ได้ให้เหตุผลไว้ตรง ๆ ว่าทำไมข้อนี้จึงจัดเป็นสังฆาทิเสสแทนปาราชิก สิ่งที่เห็นได้จากตัวบทคือ ปาราชิกข้อแรกว่าด้วยการเสพเมถุน ส่วนข้อนี้เป็นการกระทำของตนเองลำพัง และวิภังค์วางน้ำหนักไว้ที่เจตนาและความพยายาม

หน้านี้เล่าด้วยถ้อยคำทั่วไป ไม่ลงรายละเอียดของการกระทำ สิกขาบทนี้เป็นวินัยของภิกษุผู้ถือพรหมจรรย์ ไม่ใช่ศีลของฆราวาส และไม่ได้เป็นคำตัดสินเรื่องเพศของผู้ที่ไม่ได้บวช