มหาวิภังค์ ภาค ๑

สรุปโดย AI จากเนื้อหาทั้งเล่ม (๔๐ หัวข้อ) — คลิกเพื่อไปยังหน้าเริ่มต้นของหัวข้อนั้น

1. หน้า ๑–๑๖ เวรัญชกัณฑ์ เวรัญชพราหมณ์กล่าวหาพระพุทธเจ้าหลายข้อ แต่พระองค์ทรงตอบพลิกความหมายจนเลื่อมใส ต่อมาเกิดทุพภิกขภัย พระมหาโมคคัลลานะทูลขอพลิกแผ่นดิน พระสารีบุตรทูลถามเหตุพรหมจรรย์ดำรงอยู่นาน-ไม่นาน
2. หน้า ๑๗–๒๘ นิทานพระสุทินน์ พระสุทินน์บวชโดยอดอาหารประท้วงบิดามารดา ต่อมาถูกครอบครัวล่อลวงด้วยทรัพย์และอดีตภรรยาจนยอมเสพเมถุนธรรมเพื่อมีทายาท พระพุทธเจ้าทรงตำหนิรุนแรงและเตรียมบัญญัติสิกขาบท
3. หน้า ๒๙–๓๒ พระบัญญัติและอนุบัญญัติ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ (เมถุนธรรม) ทรงบัญญัติสิกขาบทห้ามเสพเมถุนธรรม แล้วขยายบัญญัติครอบคลุมสัตว์ดิรัจฉาน (กรณีภิกษุเลี้ยงลิงตัวเมีย) และเพิ่มเงื่อนไขเรื่องบอกคืนสิกขา (กรณีภิกษุวัชชีบุตร)
4. หน้า ๓๓–๔๒ สิกขาบทวิภังค์ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ จำแนกถ้อยคำที่ถือเป็นการบอกคืนสิกขาอย่างละเอียด และนิยามคำว่าเมถุนธรรม เสพ ปาราชิก หาสังวาสมิได้
5. หน้า ๔๓–๕๓ บทภาชนีย์ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ จำแนกกรณีเสพเมถุนธรรมอย่างละเอียดยิบตามประเภทคู่ (หญิง/ชาย/บัณเฑาะก์, มนุษย์/อมนุษย์/สัตว์, ตื่น/หลับ/ตาย) ว่ากรณีใดต้องปาราชิกหรือไม่
6. หน้า ๕๓–๗๓ วินีตวัตถุ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ คดีตัวอย่างจริงจำนวนมาก เช่น ภิกษุเสพเมถุนธรรมกับซากศพ นางนาค นางยักษิณี ถูกหญิงคร่อมองคชาตขณะหลับ ภิกษุณีอุบลวรรณาถูกข่มขืน เพื่อกำหนดขอบเขตความผิด
7. หน้า ๗๔–๗๙ นิทานพระธนิยกุมภการบุตร และพระบัญญัติ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ พระธนิยะสร้างกุฏิดินเผาถูกทำลาย จึงลักไม้หลวงจนถูกจับกุม พระเจ้าพิมพิสารตัดสิน นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทห้ามลักทรัพย์ครั้งแรก
8. หน้า ๗๙–๘๐ เรื่องพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ และพระอนุบัญญัติ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ ภิกษุฉัพพัคคีย์ลักผ้าอ้างว่าสิกขาบทใช้เฉพาะในบ้าน จึงทรงขยายบัญญัติให้ครอบคลุมทั้งบ้านและป่า
9. หน้า ๘๐–๘๒ สิกขาบทวิภังค์ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ อธิบายความหมายคำว่าหมู่บ้าน ป่า ทรัพย์ที่เจ้าของมิได้ให้ ไถยจิต โจร พระราชา
10. หน้า ๘๒–๙๘ บทภาชนีย์ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ จำแนกกรณีลักทรัพย์อย่างละเอียดตามที่ตั้งของทรัพย์ (ในดิน บนบก อากาศ น้ำ เรือ ยาน) และประเภทวัตถุ รวมถึงการสั่งให้ผู้อื่นลัก
11. หน้า ๙๙–๑๓๓ วินีตวัตถุ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒ คดีตัวอย่างจำนวนมากว่าด้วยการถือเอาของที่เจ้าของมิได้ให้ในสถานการณ์ต่างๆ รวมถึงเรื่องพระอัชชุกะแบ่งมรดกและพระปิลินทวัจฉะใช้ฤทธิ์ช่วยเด็ก
12. หน้า ๑๓๔–๑๓๙ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ ว่าด้วยการพรากกายมนุษย์ (นิทานตาเถนมิคลัณฑิกะ) ภิกษุเบื่อหน่ายร่างกายจากอสุภกัมมัฏฐานจนฆ่าตัวตายและวานตาเถนมิคลัณฑิกะฆ่าหมู่สงฆ์ พระพุทธเจ้าจึงสอนอานาปานสติแทน แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทห้ามพรากชีวิตมนุษย์
13. หน้า ๑๓๙–๑๔๑ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ และพระอนุบัญญัติ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ พระฉัพพัคคีย์พรรณนาคุณความตายชักชวนสามีอุบาสิกาป่วยให้ตายเพื่อหวังได้ภรรยา นำไปสู่อนุบัญญัติเพิ่มเรื่องพรรณนาคุณความตาย
14. หน้า ๑๔๑–๑๔๒ สิกขาบทวิภังค์ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ อธิบายคำว่ากายมนุษย์ พรากจากชีวิต แสวงหาศัสตรา พรรณนาคุณความตาย
15. หน้า ๑๔๓–๑๕๑ บทภาชนีย์ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ จำแนกวิธีการฆ่าอย่างละเอียด ทั้งทำเอง สั่งทูต ใช้อาวุธ ยาพิษ หรือการนัดหมาย/ทำนิมิต
16. หน้า ๑๕๒–๑๗๖ วินีตวัตถุ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๓ คดีตัวอย่างการตายจำนวนมาก ครอบคลุมอุบัติเหตุ ยาพิษ การทำแท้ง การุณยฆาต และเรื่องราวอื่นๆ ที่เกี่ยวกับชีวิตมนุษย์
17. หน้า ๑๗๗–๑๘๒ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ ว่าด้วยการกล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรม ภิกษุฝั่งแม่น้ำวัคคุมุทาอวดอุตตริมนุสสธรรมกันเพื่อให้ได้บิณฑบาตมากช่วงข้าวยาก พระพุทธเจ้าทรงตำหนิรุนแรงและแสดงมหาโจร ๕ จำพวก แล้วทรงบัญญัติสิกขาบท
18. หน้า ๑๘๒–๑๘๕ เรื่องภิกษุสำคัญว่าได้บรรลุ และสิกขาบทวิภังค์ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ ภิกษุเข้าใจผิดว่าตนบรรลุมรรคผล จึงทรงเพิ่มข้อยกเว้น "เว้นไว้แต่สำคัญว่าได้บรรลุ" แล้วอธิบายความหมายคำในสิกขาบท
19. หน้า ๑๘๕–๒๑๐ บทภาชนีย์ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ (มหาเปยยาล) อธิบายศัพท์อุตตริมนุสสธรรม (ฌาน วิโมกข์ สมาธิ ญาณ) แล้วขยายเป็นสูตรจักรซ้ำแบบสัมพันธ์ครบทุกคู่ เนื้อหาซ้ำหนาแน่นที่สุดในเล่ม
20. หน้า ๒๑๐–๒๑๑ อนาปัตติวารและคาถารวมวินีตวัตถุ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ สรุปกรณีที่ไม่ต้องอาบัติ เช่น สำคัญผิดว่าบรรลุ วิกลจริต และคาถาย่อรายชื่อวินีตวัตถุที่จะกล่าวต่อไป
21. หน้า ๒๑๑–๒๑๙ วินีตวัตถุ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ (เรื่องเบ็ดเตล็ด) คดีตัวอย่างสั้นๆ ที่ภิกษุทูลถามว่าตนต้องอาบัติหรือไม่ในสถานการณ์คลุมเครือต่างๆ
22. หน้า ๒๒๐–๒๔๗ วินีตวัตถุ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ (นิทานเปรตพระโมคคัลลานะ) และจบปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ พระมหาโมคคัลลานะเล่าเห็นเปรตประหลาดหลากหลายรูปแบบขณะลงจากเขาคิชฌกูฏ และพระโสภิตะระลึกชาติได้ ๕๐๐ กัป ปิดท้ายด้วยปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ จบ
23. หน้า ๒๔๗–๒๔๘ บทสรุปปาราชิกกัณฑ์ คำถามความบริสุทธิ์ ๓ ครั้งท้ายการแสดงปาราชิก ๔ สิกขาบท และรายการสรุปสิกขาบททั้ง ๔ ข้อ
24. หน้า ๒๔๙–๒๕๒ เรื่องพระเสยยสกะ และบัญญัติสังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑ (สุกกวิสัฏฐิ) พระเสยยสกะซูบผอมเพราะไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ พระอุทายีแนะนำให้ทำน้ำอสุจิเคลื่อน นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทและอนุบัญญัติยกเว้นกรณีฝัน
25. หน้า ๒๕๒–๒๗๔ สิกขาบทวิภังค์และบทภาชนีย์ สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑ อธิบายศัพท์และขยายบทภาชนีย์ผ่านสูตรจักรไล่เรียงอุบาย กาล เจตนา วัตถุประสงค์ต่างๆ แบบแผนซ้ำสูงมาก ปิดท้ายด้วยอนาปัตติวาร
26. หน้า ๒๗๔–๒๙๐ วินีตวัตถุ ๗๐ เรื่อง สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑ คดีตัวอย่างที่ภิกษุน้ำอสุจิเคลื่อนโดยไม่ตั้งใจในสถานการณ์ต่างๆ เช่น ฝัน อาบน้ำ เดินทาง จบสิกขาบทที่ ๑
27. หน้า ๒๙๑–๓๑๔ เรื่องพระอุทายี และสังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๒ (กายสังสัคคะ) พระอุทายีลวนลามภรรยาพราหมณ์ขณะพาชมวิหาร นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทห้ามถูกต้องกายมาตุคามด้วยราคะ ตามด้วยบทภาชนีย์และวินีตวัตถุ ๒๐ เรื่อง
28. หน้า ๓๑๕–๓๒๗ ทุฏฐุลลวาจาสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๓ — วาจาชั่วหยาบ) พระอุทายีพาหญิงชมวิหารแล้วพูดจาพาดพิงทวารหนักทวารเบา นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทห้ามพูดเกี้ยวหญิงด้วยวาจาชั่วหยาบ พร้อมวินีตวัตถุเล่นคำสองแง่สองง่าม
29. หน้า ๓๒๘–๓๓๗ อัตตกามปาริจริยสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๔ — ชักชวนบำเรอกาม) พระอุทายีขอเมถุนธรรมจากหญิงม่ายแล้วดูหมิ่นถ่มน้ำลายใส่นาง นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบท พร้อมวินีตวัตถุหญิงหลากหลายที่ภิกษุแนะนำให้ถวายทานอันเลิศ
30. หน้า ๓๓๘–๓๗๗ สัญจริตตสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๕ — ชักสื่อ) พระอุทายีเป็นแม่สื่อจับคู่หนุ่มสาวและรับจ้างชักสื่อหญิงแพศยา นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบท ตามด้วยสูตรจักรไล่หญิง-ภรรยาทุกประเภทอย่างละเอียดยิบและวินีตวัตถุปิดท้าย
31. หน้า ๓๗๘–๔๐๑ กุฏิการสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๖ — สร้างกุฎี) ภิกษุชาวอาฬวีสร้างกุฏิด้วยการขอเองจนชาวบ้านเดือดร้อน พระพุทธเจ้าทรงยกนิทานฤๅษีขอแก้วมณีจากนาคราชเทศนา แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทเรื่องขนาดกุฎีและการตรวจพื้นที่
32. หน้า ๔๐๒–๔๑๑ วิหารการสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๗ — สร้างวิหารใหญ่) พระฉันนะสั่งตัดต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์เพื่อสร้างวิหารจนชาวบ้านตำหนิ นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทให้ต้องพาสงฆ์ตรวจพื้นที่ก่อนสร้างวิหารใหญ่
33. หน้า ๔๑๒–๔๒๙ ปฐมทุฏฐโทสสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๘ — โจทปาราชิกหามูลมิได้) พระเมตติยะและพระภุมมชกะอิจฉาพระทัพพมัลลบุตร จึงร่วมมือกับภิกษุณีเมตติยากล่าวหาเท็จว่าท่านข่มขืน พระพุทธเจ้าทรงสอบสวนจนรู้ความจริง แล้วทรงบัญญัติสิกขาบทห้ามโจทด้วยข้อหาไม่มีมูล
34. หน้า ๔๓๐–๔๔๐ ทุติยทุฏฐโทสสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๙) พระเมตติยะและพระภุมมชกะใช้แพะเปรียบเทียบใส่ความพระทัพพมัลลบุตรว่าต้องอาบัติปาราชิกโดยไม่มีมูลอีกครั้ง นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทอธิบายเรื่องเลศ ๑๐ อย่าง
35. หน้า ๔๔๑–๔๔๘ สังฆเภทสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑๐ — พระเทวทัตทำลายสงฆ์) พระเทวทัตทูลขอวัตถุ ๕ ประการเพื่อยุยงแตกแยกจากสงฆ์เมื่อไม่ทรงอนุญาต จึงพยายามทำลายสงฆ์ นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทและวิธีสวดสมนุภาสน์
36. หน้า ๔๔๙–๔๕๓ สังฆเภทานุวัตตกสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑๑) พระโกกาลิกะและพวกประพฤติตามและสนับสนุนพระเทวทัตผู้ทำลายสงฆ์ นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทห้ามประพฤติตามผู้ทำลายสงฆ์
37. หน้า ๔๕๔–๔๕๘ ทุพพจสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑๒ — พระฉันนะว่ายาก) พระฉันนะเป็นคนว่ายาก ตอบโต้ว่าพระพุทธเจ้าเป็นของผมพระธรรมเป็นของผม ไม่ยอมรับคำตักเตือน นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบท
38. หน้า ๔๕๙–๔๗๒ กุลทูสกสิกขาบท (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑๓) และบทสรุปหมวดสังฆาทิเสส ภิกษุพวกพระอัสสชิ-ปุนัพพสุกะประพฤติเสเพลจนถูกทำปัพพาชนียกรรม แต่ยังด่าทอสงฆ์ นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบท ปิดท้ายด้วยบทสรุปสังฆาทิเสสทั้ง ๑๓ ข้อ
39. หน้า ๔๗๓–๔๗๙ อนิยตสิกขาบทที่ ๑ พระอุทายีนั่งในที่ลับตาพอทำการได้กับหญิงสาวสองต่อสอง นางวิสาขามิคารมารดาพบเห็นและตักเตือน นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทว่าด้วยอาบัติไม่แน่นอน
40. หน้า ๔๗๙–๔๘๔ อนิยตสิกขาบทที่ ๒ และบทสรุปจบเล่ม ๑ พระอุทายีนั่งในที่ลับหูกับหญิงสาวคนเดิม นางวิสาขาตักเตือนอีกครั้ง นำไปสู่การบัญญัติสิกขาบทที่ ๒ ปิดท้ายด้วยบทสรุปอนิยตกัณฑ์และคำปิดเล่ม ๑