ธาตุกถา-ปุคคลบัญญัติ

ສະຫຼຸບໂດຍ AI ຈາກເນື້ອຫາທັງເຫຼັ້ມ (44 ຫົວຂໍ້) — ຄລິກເພື່ອໄປຫາໜ້າເລີ່ມຕົ້ນຂອງຫົວຂໍ້ນັ້ນ

1. ໜ້າ 1–2 ธาตุกถา - อุทเทส ๑: นยมาติกา (๑๔ นัย) เปิดคัมภีร์ด้วยคำนอบน้อมพระรัตนตรัย ตามด้วยอุทเทสหมวดที่ ๑ 'นยมาติกา' แจกแจง ๑๔ นัย (วิธีวิเคราะห์หลัก) ที่ใช้ตลอดคัมภีร์ธาตุกถา ได้แก่ สังคหะ-อสังคหะ, สังคหิเตนอสังคหิตัง, อสังคหิเตนสังคหิตัง, สังคหิเตนสังคหิตัง, อสังคหิเตนอสังคหิตัง, สัมปโยคะ-วิปปโยคะ, สัมปยุตเตนวิปปยุตตัง, วิปปยุตเตนสัมปยุตตัง, สัมปยุตเตนสัมปยุตตัง, วิปปยุตเตนวิปปยุตตัง และนัยผสม ๔ นัยสุดท้าย
2. ໜ້າ 3–4 ธาตุกถา - อุทเทส ๒-๕: อัพภันตรมาติกา นยมุขมาติกา ลักขณมาติกา พาหิรมาติกา อัพภันตรมาติกา ๒๒ บท (รายการหมวดธรรมภายในที่จะเทียบกับขันธ์-อายตนะ-ธาตุตลอดคัมภีร์: ขันธ์๕ อายตนะ๑๒ ธาตุ๑๘ สัจจะ๔ อินทรีย์๒๒ ปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐาน๔ สัมมัปปธาน๔ อิทธิบาท๔ ฌาน๔ อัปปมัญญา๔ อินทรีย์๕ พละ๕ โพชฌงค์๗ มรรค๘ ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต อธิโมกข์ มนสิการ), นยมุขมาติกา ๔ นัย, ลักขณมาติกา ๒ ลักษณะ, และพาหิรมาติกาซึ่งระบุว่าธัมมสังคณีทั้งเล่มเป็นมาติกาภายนอกของธาตุกถาด้วย
3. ໜ້າ 5–17 ธาตุกถา - ปฐมนัย ตอนที่๑: สังคหาสังคหปทนิทเทส หมวดขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ เนื้อหานัยที่ ๑ วิเคราะห์ตามลำดับหมวดขันธ์ (5 ข้อ) อายตนะ (12 ข้อ) ธาตุ (18 ข้อ) สัจจะ (4 ข้อ) อินทรีย์ (22 ข้อ) นับสมาชิกทีละ ๑,๒,๓...จนครบ แล้วระบุจำนวนขันธ์/อายตนะ/ธาตุที่สงเคราะห์เข้าได้และไม่ได้ เป็นแบบฝึกนับเชิงตรรกะซ้ำกันตลอด
4. ໜ້າ 17–20 ธาตุกถา - ปฐมนัย ตอนที่๒: ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น วิเคราะห์หมวดปฏิจจสมุปบาท ๑๒ องค์ ภพต่างๆ โสกะ-ปริเทวะ-ทุกข์-โทมนัส-อุปายาส สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท ฌาน อัปปมัญญา อินทรีย์๕ พละ๕ โพชฌงค์๗ มรรค๘ ผัสสะ-เวทนา-สัญญา-เจตนา-อธิโมกข์-มนสิการ และจิต แต่ละอย่างระบุจำนวนขันธ์/อายตนะ/ธาตุที่สงเคราะห์เข้าได้/ไม่ได้
5. ໜ້າ 20–27 ธาตุกถา - ปฐมนัย ตอนที่๓: ติกะ (มาติกาไตร) วิเคราะห์ธรรมชุดไตรจากมาติกาธัมมสังคณี เช่น กุศล-อกุศล-อัพยากตะ, เวทนา, วิบาก, อุปาทานิยะ, สังกิลิฏฐะ, สวิตักกะ, ปีติสหคตะ, เสกขะ-อเสกขะ, ปริตตะ-มหัคคตะ-อัปปมาณะ, มิจฉัตตนิยตะ, อดีต-อนาคต-ปัจจุบัน (ข้อ 73-106) แต่ละกลุ่มถามหาจำนวนขันธ์/อายตนะ/ธาตุที่สงเคราะห์เข้าได้-ไม่ได้
6. ໜ້າ 27–38 ธาตุกถา - ปฐมนัย ตอนที่๔: ทุกะ (มาติกาคู่) วิเคราะห์ธรรมชุดคู่จำนวนมาก เช่น เหตุ-นเหตุ, สเหตุกะ-อเหตุกะ, สังขตะ-อสังขตะ, สนิทัสสนะ, สัปปฏิฆะ, รูป-อรูป, โลกิยะ-โลกุตตระ, อาสวะ, สัญโญชนิยะ, อุปาทา, อุปาทินนะ, กิเลสสัมปยุตต (ข้อ 107-166) ครอบคลุมโคจฉกะ ๑๐ หมวด จูฬันตรทุกะ และมหันตรทุกะ
7. ໜ້າ 39–40 ธาตุกถา - ทุติยนัย: สังคหิเตนอสังคหิตปทนิทเทส หาว่าธรรมที่สงเคราะห์เข้าได้โดยความเป็นขันธ์ แต่สงเคราะห์เข้าไม่ได้โดยความเป็นอายตนะ/ธาตุกับหมวดใดบ้าง ปิดท้ายด้วยสรุป 'รวมบทธรรมในทุติยนัย ๔๒ บท'
8. ໜ້າ 41–44 ธาตุกถา - ตติยนัย: อสังคหิเตนสังคหิตปทนิทเทส ตรงข้ามกับนัยที่ ๒ หาธรรมที่สงเคราะห์เข้าไม่ได้โดยความเป็นขันธ์ แต่สงเคราะห์เข้าได้โดยความเป็นอายตนะ/ธาตุ ปิดท้ายด้วยสรุป 'รวมบทธรรมในตติยนัย ๙๐ บท'
9. ໜ້າ 45–46 ธาตุกถา - จตุตถนัย: สังคหิเตนสังคหิตปทนิทเทส หาธรรมที่สงเคราะห์เข้าได้ทั้งโดยความเป็นขันธ์และอายตนะ/ธาตุพร้อมกัน ปิดท้ายสรุป 'รวมบทธรรมในจตุตถนัย ๖๙ บท'
10. ໜ້າ 47–58 ธาตุกถา - ปัญจมนัย: อสังคหิเตนอสังคหิตปทนิทเทส หาธรรมที่สงเคราะห์เข้าไม่ได้ทั้งโดยความเป็นขันธ์และอายตนะ/ธาตุ ครอบคลุมรูปขันธ์ เวทนาขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ ภพต่างๆ ปฏิจจสมุปบาท อุปาทาน กิเลส ธรรมที่ต้องประหาณด้วยมรรค ปิดท้ายสรุป ๒๒ บท พร้อมโคลอฟอน 'อสังคหิเตนอสังคหิตปทนิทเทสที่ ๕ จบ' หน้า ๕๘
11. ໜ້າ 59–65 ธาตุกถา - นัยที่๖ ตอนต้น: สัมปโยควิปปโยคปทนิทเทส (ขันธ์/อายตนะ/ธาตุ/สัจจะ-อินทรีย์-ปฏิจจสมุปบาท) เปิดนัยที่ ๖ ตรวจสอบความสัมปยุต/วิปปยุตของขันธ์ อายตนะ ธาตุแต่ละหมวดกับขันธ์-อายตนะ-ธาตุทั้งหมด ตามด้วยสัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท ภพ สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท ฌาน อัปปมัญญา โพธิปักขิยธรรม ผัสสะ-เวทนา-สัญญา-จิต-อธิโมกข์
12. ໜ້າ 65–70 ธาตุกถา - นัยที่๖ ส่วนติกะ ตรวจสัมปยุต/วิปปยุตของแต่ละบทในติกมาติกา (กุศล-อกุศล-อัพยากตะ, เวทนา๓, วิบาก, กิเลส, วิตกวิจาร, ปีติ-สุข-อุเบกขา, ปหาน, มหัคคตะ-อัปปมาณะ, อดีต-อนาคต-ปัจจุบัน) กับขันธ์-อายตนะ-ธาตุ
13. ໜ້າ 70–78 ธาตุกถา - นัยที่๖ ส่วนทุกะ และปิดนัย ตรวจสัมปยุต/วิปปยุตของบทคู่ในทุกมาติกา (เหตุ ปัจจัยปรุงแต่ง โลกุตตระ อาสวะ สังโยชน์ ปรามาส จิต-เจตสิก อุปาทาน-กิเลส) ปิดท้ายด้วยตารางสรุปจำนวนบทที่ 'ไม่ได้' ในนัยที่ ๖ รวม ๑๒๓ บท
14. ໜ້າ 79–81 ธาตุกถา - นัยที่๗: สัมปยุตเตนวิปปยุตตปทนิทเทส หาว่าสภาวธรรมที่วิปปยุตจากสภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยขันธ์/อายตนะ/ธาตุแต่ละหมวด วิปปยุตจากขันธ์-อายตนะ-ธาตุเท่าไร ปิดท้ายสรุป ๓๗ บท
15. ໜ້າ 82 ธาตุกถา - นัยที่๘: วิปปยุตเตนสัมปยุตตปทนิทเทส (นัยสั้นที่สุดในเล่ม) นัยสั้นที่สุดในเล่ม อยู่ในหน้าเดียว มีเพียง ๒ ปุจฉา-วิสัชนา แสดงว่าสภาวธรรมที่วิปปยุตจากรูปขันธ์และนามขันธ์ต่างๆ ไม่มีการสัมปยุตกับขันธ์-อายตนะ-ธาตุใดเลย ปิดท้ายสรุปบทที่ 'ไม่ได้' ๔๗ บท
16. ໜ້າ 83–89 ธาตุกถา - นัยที่๙: สัมปยุตเตนสัมปยุตตปทนิทเทส หาว่าสภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยสภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยขันธ์/อายตนะ/ธาตุแต่ละหมวด สัมปยุตด้วยขันธ์-อายตนะ-ธาตุเท่าไร ครอบคลุมอรูปขันธ์ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท โพธิปักขิยธรรม ปิดท้ายสรุป ๑๒๐ บท
17. ໜ້າ 90–92 ธาตุกถา - นัยที่๑๐ ตอนต้น: วิปปยุตเตนวิปปยุตตปทนิทเทส ตรวจสภาวธรรมที่วิปปยุตจากสภาวธรรมที่วิปปยุตจากขันธ์/อายตนะ/ธาตุ/สัจจะ/อินทรีย์/ปฏิจจสมุปบาท/ภพ/โพธิปักขิยธรรม ว่าวิปปยุตจากขันธ์-อายตนะ-ธาตุเท่าไร
18. ໜ້າ 93–96 ธาตุกถา - นัยที่๑๐ ส่วนติกะ ตรวจสภาวธรรมที่วิปปยุตจากบทติกมาติกาต่างๆ ว่าวิปปยุตจากขันธ์-อายตนะ-ธาตุเท่าไร (พบข้อความคำตอบขาดหายที่รอยต่อหน้า ๙๒/๙๓ - ดูรายละเอียดในหน้าที่น่าสนใจ)
19. ໜ້າ 97–101 ธาตุกถา - นัยที่๑๐ ส่วนทุกะ และปิดนัย ตรวจสภาวธรรมที่วิปปยุตจากบททุกมาติกาต่างๆ ปิดท้ายด้วยสรุปบทที่ 'ไม่ได้' ในนัยที่ ๑๐ รวม ๑๒๓ บท
20. ໜ້າ 102–104 ธาตุกถา - นัยที่๑๑: สังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตปทนิทเทส ตรวจสภาวธรรมที่สงเคราะห์เข้าได้กับขันธ์/อายตนะ/ธาตุแต่ละหมวด (สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท โพธิปักขิยธรรม) ว่าสัมปยุตด้วยและวิปปยุตจากขันธ์-อายตนะ-ธาตุเท่าไร ปิดท้ายสรุป ๖๙ บท
21. ໜ້າ 105–111 ธาตุกถา - นัยที่๑๒: สัมปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตปทนิทเทส ตรวจสภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยแต่ละหมวดว่าสงเคราะห์เข้าได้/ไม่ได้กับขันธ์-อายตนะ-ธาตุเท่าไร ปิดท้ายสรุป ๑๒๐ บท (คำตอบของบทหนึ่งหายไปทั้งหมดที่รอยต่อหน้า ๑๑๐/๑๑๑ - ช่องว่างที่รุนแรงที่สุดในเล่มนี้)
22. ໜ້າ 112–116 ธาตุกถา - นัยที่๑๓: อสังคหิเตนสัมปยุตตวิปปยุตตปทนิทเทส ตรวจสภาวธรรมที่สงเคราะห์เข้าไม่ได้กับแต่ละหมวด (รูปขันธ์ ธัมมายตนะ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ นามรูป ภพ) ว่าสัมปยุตด้วย/วิปปยุตจากขันธ์-อายตนะ-ธาตุเท่าไร ปิดท้ายสรุป ๒๒ บท - รูปแบบเดียวกับนัยที่ ๕ ทุกประการ (คู่นัยตรงข้ามกัน)
23. ໜ້າ 117–120 ธาตุกถา - นัยที่๑๔ ตอนที่๑-๒: วิปปยุตจากขันธ์-อายตนะ-ธาตุ, สัจจะ, อินทรีย์, ปฏิจจสมุปบาท เริ่มนัยสุดท้ายของธาตุกถา วิเคราะห์สภาวธรรมที่วิปปยุตจากขันธ์แต่ละขันธ์ อายตนะ ธาตุ แล้วต่อด้วยสัจจะ ๔ และอินทรีย์ ๒๒ รวมถึงบทปฏิจจสมุปบาทและภพต่างๆ
24. ໜ້າ 121–126 ธาตุกถา - นัยที่๑๔ ตอนที่๓-๔: ผัสสาทิสัตตกะ และติกะ วิเคราะห์การวิปปยุตจากผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต มนสิการ อธิโมกข์ (สัตตกะ) แล้วต่อด้วยหมวดติกะ เช่น กุศล-อกุศล-อัพยากตะ วิตกวิจาร กามาวจร-รูปาวจร-อรูปาวจร ตามสูตรสงเคราะห์ขันธ์-อายตนะ-ธาตุแบบเดิม
25. ໜ້າ 127–134 ธาตุกถา - นัยที่๑๔ ตอนที่๕ (ทุกะ) และปิดคัมภีร์ธาตุกถา วิเคราะห์วิปปยุตจากหมวดทุกะ (เหตุ-อเหตุกะ สังขตะ-อสังขตะ โลกิยะ-โลกุตตระ อาสวะ สังโยชน์ ปรามาส) จบด้วยคาถาสรุป 'รวมบทธรรมที่ไม่ได้ในจุททสมนัย ๔๗ บท' และคำปิดท้าย 'วิปปยุตเตนสังคหิตาสังคหิตปทนิทเทสที่ ๑๔ จบ' หน้า ๑๓๔ ซึ่งเป็นการจบคัมภีร์ธาตุกถาทั้งเล่มโดยสมบูรณ์
26. ໜ້າ 135–138 ปุคคลบัญญัติ เริ่มต้น: บัญญัติ ๖ ประการ และเอกกอุทเทส ขึ้นต้นคัมภีร์ใหม่ 'พระอภิธรรมปิฎก ปุคคลบัญญัติ' (คัมภีร์ที่ ๒ ที่รวมอยู่ในเล่มนี้) พร้อมคำนอบน้อม จากนั้นแสดงบัญญัติ ๖ ประการ (ขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปุคคลบัญญัติ) แล้วเข้าสู่เอกกอุทเทสซึ่งเป็นบัญชีรายชื่อบุคคล ๑ จำพวกแบบต่างๆ ๕๔ ประเภท (สมยวิมุตตะถึงอรหันต์)
27. ໜ້າ 139–148 ปุคคลบัญญัติ: มาติกาบุคคล ๒-๑๐ จำพวก (ทุก- ถึง ทสกอุทเทส) บัญชีรายชื่อบุคคลแบบ ๒ จำพวก (ทุกอุทเทส) ๓ จำพวก ๔ จำพวก ๕ จำพวก ๖-๑๐ จำพวก เป็นเพียงหัวข้อ ยังไม่มีคำอธิบาย เป็นรายการเปรียบเทียบบุคคลหลากหลายแบบ รวมอุปมาคนตกน้ำ ๗ จำพวก
28. ໜ້າ 149–156 ปุคคลบัญญัติ - นิทเทส ๑. เอกกปุคคลบัญญัติ: คำจำกัดความบุคคล ๑ จำพวก เริ่มภาคนิทเทส (คำอธิบาย) ให้คำจำกัดความบุคคลแต่ละประเภทในเอกกอุทเทสตามลำดับ เช่น สมยวิมุตตะ อสมยวิมุตตะ กุปปธรรม ปุถุชน โคตรภู อริยบุคคล ๘ จำพวกจนถึงพระอรหันต์ ระบุนิยามพระอริยบุคคลระดับต่างๆ (โสดาบัน สกทาคามี อนาคามี อรหันต์) ตามการละสังโยชน์
29. ໜ້າ 157–167 ปุคคลบัญญัติ - นิทเทส ๒. ทุกปุคคลบัญญัติ: คำจำกัดความบุคคล ๒ จำพวก นิยามคู่บุคคลฝ่ายลบและฝ่ายบวกสลับกัน เช่น มักโกรธ/ไม่มักโกรธ ตระหนี่/ไม่ตระหนี่ ไม่มีหิริโอตตัปปะ/มีหิริโอตตัปปะ ไม่คุ้มครองอินทรีย์/คุ้มครองอินทรีย์ จบด้วย 'ทุกนิทเทส จบ' กลางหน้า ๑๖๗
30. ໜ້າ 167–179 ปุคคลบัญญัติ - นิทเทส ๓. ติกปุคคลบัญญัติ: อุปมาหลัก นิยามบุคคล ๓ จำพวกด้วยอุปมาคลาสสิกจำนวนมาก: หมดความหวัง/ยังมีความหวัง/ปราศจากความหวัง, คนไข้ ๓ จำพวก, กายสักขี-ทิฏฐิปัตตะ-สัทธาวิมุตตะ, ผู้พูดภาษาคูถ-ดอกไม้-น้ำผึ้ง, จิตเหมือนแผลเก่า-ฟ้าแลบ-เพชร, ตาบอด-ตาเดียว-สองตา, ปัญญาเหมือนหม้อคว่ำ-ชายพก-กว้างขวาง, กามราคะ-ภวราคะ, รอยขีดบนแผ่นหิน-แผ่นดิน-น้ำ, ผ้าเปลือกไม้และผ้าแคว้นกาสี ๓ ชั้นเทียบพระนวกะ-มัชฌิมะ-เถระ
31. ໜ້າ 180–182 ปุคคลบัญญัติ - ติกปุคคลบัญญัติ จบ: บุคคลที่ควรคบ และศาสดา ๓ จำพวก บุคคลผู้ประมาณได้ง่าย-ยาก-ไม่ได้, บุคคลที่ไม่ควรเสพ/ควรเสพ/ควรสักการะแล้วเสพ/ควรรังเกียจ/ควรวางเฉย, บุคคลผู้บริบูรณ์ศีล-สมาธิ-ปัญญาตามระดับโสดาบัน-อนาคามี-อรหันต์, ศาสดา ๓ จำพวก ๒ นัย (การบัญญัติละกาม/รูป/เวทนา และวาทะเที่ยง/ขาดสูญ/ตรัสรู้เอง)
32. ໜ້າ 183–186 ปุคคลบัญญัติ - จตุกกปุคคลบัญญัติ เริ่มต้น เริ่มหมวด ๔ ด้วยอสัตบุรุษ-สัตบุรุษ คนชั่ว-คนดี ธรรมชั่ว-ธรรมดี (แต่ละคู่มีระดับ 'ยิ่งกว่า' คือทำเองและชักชวนผู้อื่น) บุคคลผู้มีแต่โทษ-โทษมาก-โทษน้อย-ไม่มีโทษ เริ่มบุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญู-วิปจิตัญญู
33. ໜ້າ 187–192 ปุคคลบัญญัติ - บุคคล ๔ จำพวกด้านปัญญาและอุปมาสิ่งของ จบชุดอุคฆฏิตัญญู-วิปจิตัญญู-เนยยะ-ปทปรมะ, การตอบปัญหาถูก/เร็ว ๔ แบบ, ธรรมกถึก ๔ จำพวก, อุปมาเมฆ ๔ จำพวก, อุปมาหนู ๔ จำพวก, อุปมามะม่วง ๔ จำพวก (ดิบ-สุก ภายนอก-ภายใน)
34. ໜ້າ 193–198 ปุคคลบัญญัติ - อุปมาบุคคล ๔ จำพวก (ต่อ) และการพิจารณาก่อนกล่าว อุปมาหม้อและห้วงน้ำ (ความสอดคล้องภายนอก-ภายใน), อุปมาโคผู้ ๔ จำพวก, อุปมาอสรพิษ ๔ จำพวก (พิษเร็ว/ร้ายแรง), การพิจารณา/ไม่พิจารณาก่อนกล่าวสรรเสริญ-ติเตียน-แสดงความเลื่อมใส
35. ໜ້າ 199–203 ปุคคลบัญญัติ - กล่าวตามกาล, การดำรงชีพ, และมืดมา-สว่างไป กล่าวติเตียน/สรรเสริญตามความจริงเหมาะแก่กาล ๔ แบบ, ดำรงชีพด้วยผลขยันหมั่นเพียร/ผลบุญ ๔ แบบ, บุคคลผู้มืดมาและมืดไป/มืดมาสว่างไป/สว่างมามืดไป/สว่างมาสว่างไป
36. ໜ້າ 203–206 ปุคคลบัญญัติ - อุปมาต้นไม้, ความเลื่อมใส ๔ แบบ, และการเกื้อกูล อุปมาต้นไม้เนื้ออ่อน-แข็งกับบริษัทแวดล้อม, บุคคลผู้ถือรูป/เสียง/ความเศร้าหมอง/ธรรมเป็นประมาณเลื่อมใส, บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลตนเอง/ผู้อื่น ๔ แบบ
37. ໜ້າ 206–215 ปุคคลบัญญัติ - บุคคลผู้ทำตน/ผู้อื่นให้เดือดร้อน (แทรกพระสูตรสามัญญผลเต็มรูปแบบ) จำแนกบุคคล ๔ จำพวกตามการทำตน/ผู้อื่นให้เดือดร้อน ยกตัวอย่างนักบวชเดียรถีย์บำเพ็ญตบะสุดโต่ง (อาหารประหลาด นุ่งห่มหนังเสือ/ผมคน นอนบนหนาม) เทียบกับกษัตริย์บูชายัญ แล้วบรรยายเส้นทางภิกษุผู้ไม่เบียดเบียนใครแบบเต็มรูปแบบ: สีลขันธ์ อินทรียสังวร สติสัมปชัญญะ ละนิวรณ์ ๕ ฌาน ๔ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ จุตูปปาตญาณ จบด้วยอาสวักขยญาณ
38. ໜ້າ 215–218 ปุคคลบัญญัติ - ความสงบจิต-ปัญญา, กระแส, สุตะ, สมณะ ๔ ประเภท (จบจตุกกนิทเทส) บุคคลผู้ได้ความสงบจิตภายใน/เห็นแจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง ๔ แบบ, ผู้ไปตามกระแส-ทวนกระแส-มีภาวะตั้งมั่น-ลอยบาปข้ามฝั่ง, ผู้มีสุตะน้อย/มากที่เข้าถึง/ไม่เข้าถึงธรรม, สมณะไม่หวั่นไหว-เหมือนดอกบุณฑริก-ดอกปทุม-ละเอียดอ่อนในหมู่สมณะ
39. ໜ້າ 218–221 ปุคคลบัญญัติ - ปัญจกปุคคลบัญญัติ เริ่มต้น เริ่มหมวด ๕ ด้วยบุคคลผู้ต้องอาบัติ/เดือดร้อน ๔ คู่ที่ถูกบุคคลที่ ๕ ตักเตือน, บุคคลให้แล้วดูหมิ่น-ดูหมิ่นด้วยการอยู่ร่วมกัน-เชื่อง่าย-โลเล-โง่งมงาย, เริ่มอุปมานักรบอาชีพ ๕ จำพวก
40. ໜ້າ 221–226 ปุคคลบัญญัติ - อุปมานักรบอาชีพจบ, ธุดงควัตร ๕ จำพวก (จบปัญจกนิทเทส) อุปมานักรบอาชีพ ๕ จำพวก (ควัน-ธง-เสียงอึกทึก-ปะทะ-ชัยชนะ) เทียบกับภิกษุเผชิญสิ่งยั่วยวนทางเพศ พร้อมพระสูตรอาสวักขยญาณเต็มรูปแบบซ้ำอีกครั้ง ตามด้วยภิกษุผู้ถือธุดงควัตร ๕ จำพวกตามระดับเจตนา จบด้วยอุปมานมสด-เนยใส-ยอดเนยใส
41. ໜ້າ 226–227 ปุคคลบัญญัติ - ฉักกปุคคลบัญญัติ (จบฉักกนิทเทส) จำแนกบุคคล ๖ ระดับตามญาณ: พระสัมมาสัมพุทธเจ้า (สัพพัญญุตญาณ) พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสารีบุตร-โมคคัลลานะ (สาวกบารมีญาณ) พระอรหันต์ที่เหลือ พระอนาคามี พระโสดาบัน-สกทาคามี
42. ໜ້າ 227–229 ปุคคลบัญญัติ - สัตตกปุคคลบัญญัติ และอัฏฐกปุคคลบัญญัติ (จบทั้งสองนิทเทส) อุปมาบุคคลในห้วงน้ำ ๗ ระดับ, วิมุตติ ๗ ประเภท (อุภโตภาควิมุตตะ ปัญญาวิมุตตะ กายสักขี ทิฏฐิปัตตะ สัทธาวิมุตตะ ธัมมานุสารี สัทธานุสารี); ตามด้วยอัฏฐกปุคคลบัญญัติสั้นมาก คือบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ๔ และผล ๔ รวม ๘ ทั้งสองหมวดจบภายในหน้า ๒๒๙ เดียวกัน
43. ໜ້າ 229–231 ปุคคลบัญญัติ - นวกปุคคลบัญญัติ (จบนวกนิทเทส) บุคคล ๙ ประเภท: สัมมาสัมพุทธะ ปัจเจกพุทธะ อุภโตภาควิมุตตะ ปัญญาวิมุตตะ กายสักขี ทิฏฐิปัตตะ สัทธาวิมุตตะ ธัมมานุสารี สัทธานุสารี (ซ้ำและขยายความหมวดสัตตกะ)
44. ໜ້າ 231–232 ปุคคลบัญญัติ - ทสกปุคคลบัญญัติ (จบทสกนิทเทส และจบคัมภีร์ทั้งเล่ม) บุคคลผู้สำเร็จในกามาวจรภูมิ ๕ (สัตตักขัตตุปรมะ โกลังโกละ เอกพีชี สกทาคามี อรหันต์ในอัตภาพนี้) และบุคคลผู้ละอัตภาพกามาวจรแล้วสำเร็จ ๕ คือพระอนาคามี ๕ ประเภท ปิดท้ายด้วยคำสรุป 'การบัญญัติบุคคลย่อมมีด้วยบัญญัติเพียงเท่านี้' และโคลอฟอนปิดคัมภีร์ 'ปกรณ์ที่ชื่อว่าปุคคลบัญญัติ ฉภาณวาร จบ' - ยืนยันเล่ม ๓๖ จบสมบูรณ์ ไม่ถูกตัดขาด