ปัฏฐานในชีวิตจริง: ราก อารมณ์ และแรงหนุนที่มีกำลัง
ศึกษาเชิงลึก

ปัฏฐานในชีวิตจริง: ราก อารมณ์ และแรงหนุนที่มีกำลัง

ปญฺหาวาโร

ดูตัวอย่างที่ปัฏฐานยกไว้เอง เช่น ทำทานแล้วระลึกถึงจนเกิดปีติหรือเกิดราคะ อาศัยศรัทธาแล้วทำความดี อาศัยความรู้แล้วถือตัว และแม้บุคคลกับที่อยู่อาศัยก็เป็นแรงหนุนที่มีกำลังได้

๗ ข้อ

ในปัฏฐาน พระไตรปิฎกเล่ม ๔๐ ส่วนปัญหาวารของกุสลัตติกะ คัมภีร์ยกตัวอย่างการเป็นปัจจัยไว้ละเอียดกว่าส่วนอื่น เช่น การให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม แล้วพิจารณา การอาศัยศรัทธาทำความดี และการอาศัยกิเลสทำความชั่ว ส่วนเหตุทุกะในเล่ม ๔๒ แสดงเหตุ ๖ ว่าเป็นปัจจัยแก่กันอย่างไร

ปัฏฐานเป็นคัมภีร์ลำดับที่ ๗ ซึ่งเป็นคัมภีร์สุดท้ายในพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ต่อจากยมก หน้านี้เลือกดูเพียงสามปัจจัยที่ใกล้ชีวิตประจำวัน คือ เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย พร้อมอธิปติปัจจัยที่เกี่ยวข้อง

ข้อที่น่าสังเกตคือ คัมภีร์ไม่ได้บอกว่าความดีนำไปสู่ความดีเสมอ ความดีที่ทำแล้วอาจเป็นอารมณ์ให้เกิดความยึดติดได้ และกิเลสก็อาจเป็นแรงหนุนให้คนหันมาทำความดีได้ คัมภีร์บรรยายความสัมพันธ์ตามที่เกิดขึ้น ไม่ได้ตัดสินหรือรับรอง

หน้านี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม ตัวอย่างสมัยใหม่ที่ใส่ไว้เป็นเพียงภาพประกอบ ไม่ได้มาจากคัมภีร์

  1. ๑

    เหตุ ๖: รากของใจ อโลโภ อโทสสฺส อโมหสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย

    ในเหตุทุกะ เหตุธรรมมี ๖ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะเป็นปัจจัยแก่อโทสะและอโมหะ โดยเหตุปัจจัย และในปัญหาวารของกุสลัตติกะ เหตุที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เหตุที่เป็นอกุศลก็เช่นเดียวกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) ก่อนกดซื้อของหรือกดส่งข้อความตอนอารมณ์ขึ้น ถามตัวเองสั้น ๆ ว่ารากตอนนี้คือความอยาก ความขัดเคือง หรือความเข้าใจ

  2. ๒

    ทำดีแล้วระลึกถึง: ความดีเป็นอารมณ์ให้ความดีต่อ ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขติ

    กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม โดยอารัมมณปัจจัย เช่น บุคคลให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม แล้วพิจารณากุศลนั้น พิจารณากุศลที่สั่งสมไว้ดีแล้วในก่อน ออกจากฌานแล้วพิจารณาฌาน และพิจารณาเห็นกุศลโดยความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) ก่อนนอน ลองนึกถึงความดีเล็ก ๆ ที่ทำวันนี้สักเรื่อง ใจที่ระลึกถึงความดีจะอยากทำดีต่อ

  3. ๓

    ความดีเดียวกันก็เป็นอารมณ์ให้กิเลสได้ ตํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ

    กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม โดยอารัมมณปัจจัยได้ เช่น บุคคลให้ทาน รักษาศีล แล้วยินดีเพลิดเพลินในกุศลนั้น เพราะปรารภกุศลนั้น ราคะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ หรือโทมนัสจึงเกิดขึ้น และสำหรับผู้มีวิปฏิสาร เมื่อฌานเสื่อมแล้วโทมนัสก็เกิดขึ้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) ถ้าหลังทำบุญแล้วเริ่มอยากเล่าให้คนชม หรือหงุดหงิดที่ไม่มีใครเห็น นั่นคือสัญญาณว่าความดีกำลังกลายเป็นอารมณ์ของความยึด

  4. ๔

    อารมณ์ที่ใจให้น้ำหนัก ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขติ

    ในอธิปติปัจจัยแบบอารัมมณาธิปติ คัมภีร์ยกตัวอย่างว่า บุคคลให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม แล้วทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วพิจารณา และอีกทางหนึ่ง ทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน จนราคะและทิฏฐิเกิดขึ้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) สิ่งที่เราให้ความสำคัญมากที่สุดในวันหนึ่งมักกำหนดทิศของใจทั้งวัน เลือกให้น้ำหนักกับสิ่งที่พาใจไปทางดี

  5. ๕

    อุปนิสสยะ: แรงหนุนที่มีกำลัง เช่น ศรัทธา สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทติ

    อุปนิสสยปัจจัยมี ๓ แบบ คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ ตัวอย่างของปกตูปนิสสยะคือ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน สมาทานศีล กระทำอุโบสถกรรม ยังฌาน วิปัสสนา และมรรคให้เกิดขึ้น ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา และการเตรียมเบื้องต้น (บริกรรม) ของฌานเป็นปัจจัยแก่ฌาน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) ความดีหนึ่งหนุนความดีอื่นได้ การอ่านหนังสือธรรมะ (สุตะ) อาจค่อย ๆ หนุนให้อยากให้ (จาคะ) และอยากเข้าใจลึกขึ้น (ปัญญา)

  6. ๖

    แรงหนุนไม่ได้พาไปทางดีเสมอ สทฺธํ อุปนิสฺสาย มานํ ชปฺเปติ

    คัมภีร์ยังกล่าวว่า บุคคลอาศัยศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา แล้วถือมานะ ถือทิฏฐิได้ และอาศัยราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ แล้วทำอกุศลกรรมบถได้ ในทางกลับกัน อาศัยกิเลสเหล่านั้นแล้วให้ทาน รักษาศีลก็ได้ แม้ผู้ทำกรรมชั่วแล้วให้ทานเพื่อหวังลบล้างผลกรรมนั้น ก็ยกไว้เป็นตัวอย่างของปัจจัยนี้ คัมภีร์บันทึกเพียงความสัมพันธ์เชิงปัจจัย ไม่ได้รับรองว่าลบล้างผลกรรมได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) คนที่เรียนธรรมมากอาจเผลอดูแคลนคนที่รู้น้อยกว่า ให้ใช้ความรู้เป็นกระจกส่องตัวเอง ไม่ใช่ไม้บรรทัดวัดคนอื่น

  7. ๗

    บุคคล ที่อยู่ อากาศ และอาหาร ก็เป็นแรงหนุนได้ ปุคฺคโลปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย

    ปัจจยวิภังค์กล่าวว่า แม้บุคคลก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย แม้เสนาสนะก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย ในปัญหาวาร สุขทางกาย ทุกข์ทางกาย อุตุ โภชนะ และเสนาสนะ เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา และบุคคลอาศัยทุกข์ทางกาย อุตุ โภชนะ เสนาสนะ แล้วให้ทาน รักษาศีลได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    (ภาพประกอบ) คัมภีร์ไม่ได้ระบุว่าบุคคลนั้นต้องเป็นใคร แต่ในชีวิตจริง เพื่อนที่ดีและห้องที่เงียบสงบเป็นแรงหนุนที่เห็นผลชัด แม้ความเจ็บป่วยก็อาจเป็นจุดเริ่มให้คนหันมาใส่ใจการทำความดี

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

เมื่อเข้าใจอุปนิสสยปัจจัย เราจะเลือกสิ่งแวดล้อมอย่างตั้งใจมากขึ้น คัมภีร์กล่าวว่าแม้บุคคลและเสนาสนะก็เป็นแรงหนุนที่มีกำลังได้ การเลือกคนที่คบและที่ที่อยู่จึงมีผลต่อใจมากกว่าที่คิด

เมื่อเข้าใจอารัมมณปัจจัย เราจะระวังการระลึกถึงความดีของตัวเอง ให้ระลึกเพื่อให้ใจเบิกบานและทำดีต่อ ไม่ใช่เพื่อสะสมความภูมิใจจนกลายเป็นความถือตัว

และเมื่อเห็นว่าแม้ศรัทธาหรือความรู้ก็หนุนให้เกิดมานะได้ เราจะไม่ประมาทว่าทำดีแล้วใจจะดีตามโดยอัตโนมัติ ต้องคอยดูใจที่อยู่เบื้องหลังการกระทำเสมอ

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

แรงที่ลงไปคือของถวาย: อปทานผู้กวาดลาน พรวนดิน พัด และนวดเท้า

ผลํ สมฺมชฺชนายิทํ

อปทานของพระเถระที่ไม่ได้ถวายสิ่งของ แต่ถวายแรงงาน คือ กวาดลานโพธิ์ เก็บใบไม้ พรวนดิน พัดอาสนะ เหยียบนวด สร้างว…

มหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน: การลาจากของพระพุทธมารดา

มหาปชาปติโคตมีเถริยาปทานํ

พระนางมหาปชาบดีโคตมีพร้อมภิกษุณี ๕๐๐ รูปตัดสินใจปรินิพพานก่อนพระพุทธเจ้า ปลอบผู้ที่ร้องไห้ว่าวันนี้เป็นเวลาที่…

ทสุตตรสูตร: ธรรมหมวดหนึ่งถึงสาม จัดเป็นสิบหน้าที่

ทสุตฺตรํ ปวกฺขามิ

พระสารีบุตรจัดธรรมเป็นหมวดทีละหนึ่ง สอง สาม แต่ละหมวดมีสิบหน้าที่ เช่น ธรรมที่มีอุปการะมาก ธรรมที่ควรเจริญ ควร…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้