อินทริยยมก: อินทรีย์ ๒๒ กับคำที่ใช้ซ้อนความหมาย
ศึกษาเชิงลึก

อินทริยยมก: อินทรีย์ ๒๒ กับคำที่ใช้ซ้อนความหมาย

อินฺทฺริยยมกํ

ยมกบทสุดท้ายไล่ตรวจอินทรีย์ ๒๒ ทีละตัว คำว่าตาและหูกว้างกว่าจักขุนทรีย์และโสตินทรีย์ ส่วนคำว่าหญิงและชายกับอินทรีย์ที่ตั้งชื่อตามนั้น คัมภีร์ตอบว่าไม่ใช่ทั้งสองทิศ

๘ ข้อ

ในอินทริยยมก พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๓๙ ซึ่งเป็นยมกบทสุดท้ายและยาวที่สุด คัมภีร์ตั้งรายชื่ออินทรีย์ ๒๒ ไว้ก่อน ตั้งแต่จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ไปจนถึงอัญญาตาวินทรีย์ แล้วถามเป็นคู่ว่า จักขุเรียกว่าจักขุนทรีย์หรือ จักขุนทรีย์เรียกว่าจักขุหรือ ไล่ครบทุกตัว

คำว่าอินทรีย์แปลว่าความเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน เช่น ตาเป็นใหญ่ในการเห็น ศรัทธาเป็นใหญ่ในการน้อมใจเชื่อ ปัญญาเป็นใหญ่ในการรู้ตามความจริง คัมภีร์ไม่ได้อธิบายความหมายนี้ไว้ในบทนี้ แต่ใช้รายชื่อเป็นตัวตั้งของคำถาม

ส่วนแรกคือปัณณัตติวาร ว่าด้วยชื่อและขอบเขตของคำ ส่วนต่อมาคือปวัตติวาร ซึ่งยาวมาก ถามว่าอินทรีย์ตัวหนึ่งเกิดขึ้นแก่สัตว์ใดในภูมิใด อินทรีย์อีกตัวเกิดด้วยหรือไม่ ทั้งในกาลปัจจุบัน อดีต อนาคต และแบบผสมกาล ส่วนสุดท้ายคือปริญญาวาร

ตารางคำถามทั้งหมดมีจำนวนมหาศาลและมีไว้เพื่อการศึกษาอย่างละเอียด หน้านี้ยกเฉพาะคำตอบที่เห็นภาพได้ทันที

  1. ๑

    อินทรีย์ ๒๒ ตั้งเป็นรายชื่อก่อน พาวีสตินฺทฺริยานิ

    คัมภีร์ไล่รายชื่อไว้ยี่สิบสองตัว เริ่มจากอินทรีย์ทางกายห้าตัวและมนินทรีย์ ตามด้วยอิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อินทรีย์ฝ่ายเวทนาห้าตัว อินทรีย์ฝ่ายคุณธรรมห้าตัว และอินทรีย์ของผู้บรรลุธรรมสามตัวสุดท้าย แล้วจึงใช้รายชื่อนี้เป็นตัวตั้งของคำถามทั้งเล่ม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ลองอ่านรายชื่อนี้ช้า ๆ แล้วถามว่าตัวไหนของเราแข็งแรง ตัวไหนอ่อน เป็นวิธีสำรวจตัวเองที่เป็นระบบกว่าการนึกเอาเอง

  2. ๒

    ตาทิพย์และตาปัญญาก็เรียกว่าตา ทิพฺพจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ

    เมื่อถามว่า จักขุเรียกว่าจักขุนทรีย์หรือ คัมภีร์ตอบว่า ทิพพจักขุและปัญญาจักขุเรียกว่าจักขุ แต่ไม่เรียกว่าจักขุนทรีย์ ส่วนจักขุนทรีย์เรียกว่าทั้งจักขุและจักขุนทรีย์ พอถามกลับว่า จักขุนทรีย์เรียกว่าจักขุหรือ ตอบสั้นว่าถูกแล้ว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ภาษาไทยก็ใช้คำว่าตาในความหมายเปรียบเทียบเหมือนกัน เช่น ตาถึง ตาแหลม เวลาอ่านตำราให้แยกว่าคำนี้กำลังใช้ตามตัวหรือใช้เปรียบ

  3. ๓

    โสตะหมายถึงกระแสก็ได้ ทิพฺพโสตํ ตณฺหาโสตํ

    เมื่อถามว่า โสตะเรียกว่าโสตินทรีย์หรือ คัมภีร์ตอบว่า ทิพพโสตและตัณหาโสตเรียกว่าโสต แต่ไม่เรียกว่าโสตินทรีย์ คำว่าโสตในภาษาบาลีใช้ได้ทั้งความหมายว่าหูและความหมายว่ากระแส ตัณหาโสตจึงหมายถึงกระแสตัณหา ไม่ใช่หูชนิดหนึ่ง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเจอศัพท์บาลีที่ดูแปลกในคำแปลไทย ลองเช็กว่าคำนั้นมีความหมายมากกว่าหนึ่งอย่างหรือไม่ เป็นสาเหตุของความสับสนที่พบบ่อย

  4. ๔

    กายทั้งตัวกว้างกว่ากายินทรีย์ กายินฺทฺริยํ ฐเปตฺวา

    เมื่อถามว่า กายเรียกว่ากายินทรีย์หรือ คัมภีร์ตอบว่า เว้นกายินทรีย์เสีย กายที่เหลือเรียกว่ากาย แต่ไม่เรียกว่ากายินทรีย์ ส่วนกายินทรีย์เรียกว่าทั้งกายและกายินทรีย์ กายินทรีย์จึงหมายถึงส่วนที่ทำหน้าที่รับสัมผัสโดยเฉพาะ ไม่ใช่ร่างกายทั้งก้อน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาสังเกตกายในการปฏิบัติ ให้รู้ว่ากำลังดูอะไรอยู่ ความรู้สึกสัมผัส ท่าทาง หรือร่างกายโดยรวม สามอย่างนี้เป็นคนละฐาน

  5. ๕

    บุคคลไม่ใช่อินทรีย์ อิตฺถี อิตฺถินฺทฺริยนฺติ

    เมื่อถามว่า อิตถีเรียกว่าอิตถินทรีย์หรือ คัมภีร์ตอบว่า หามิได้ และเมื่อถามกลับว่า อิตถินทรีย์เรียกว่าอิตถีหรือ ก็ตอบว่า หามิได้ คู่ปุริสะกับปุริสินทรีย์ก็ตอบอย่างเดียวกัน คำแรกหมายถึงบุคคล ส่วนคำหลังหมายถึงสภาวธรรมอย่างหนึ่ง สองอย่างนี้ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    คนคนหนึ่งไม่เท่ากับคุณสมบัติข้อใดข้อหนึ่งของเขา การแยกสองอย่างนี้ทำให้เราไม่ย่อคนทั้งคนให้เหลือเพียงป้ายชื่อเดียว

  6. ๖

    บางคู่ตรงกันพอดีทั้งสองทิศ อามนฺตา

    คู่ฆานะกับฆานินทรีย์ ชิวหากับชิวหินทรีย์ มโนกับมนินทรีย์ ชีวิตกับชีวิตินทรีย์ และคู่ของสุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส คัมภีร์ตอบว่าถูกแล้วทั้งสองทิศ คำสองคำนี้คลุมสิ่งเดียวกันพอดี ไม่มีส่วนเกินทั้งสองฝั่ง การที่บางคู่ตรงและบางคู่ไม่ตรง คือเหตุผลที่ต้องไล่ตรวจทีละตัว

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    อย่าสรุปรูปแบบจากตัวอย่างสองสามตัว บางคู่ตรงกัน บางคู่ไม่ตรง การตรวจให้ครบคือสิ่งที่ทำให้ข้อสรุปเชื่อถือได้

  7. ๗

    มีตาแต่ไม่มีหูก็มี ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ

    ปวัตติวารถามว่า จักขุนทรีย์เกิดขึ้นแก่สัตว์ใด โสตินทรีย์เกิดขึ้นแก่สัตว์นั้นหรือ คัมภีร์ตอบว่า แก่สัตว์ซึ่งมีแต่จักขุ ไม่มีโสตะ ที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ จักขุนทรีย์เกิดขึ้นแต่โสตินทรีย์ไม่เกิดขึ้น คู่จักขุกับสัทธินทรีย์ก็ตอบทำนองเดียวกันว่า มีสัตว์ที่มีจักขุแต่เป็นอเหตุกสัตว์ซึ่งสัทธินทรีย์ไม่เกิดขึ้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    อินทรีย์ที่คนเรามีไม่เท่ากันตั้งแต่ต้น เป็นเหตุผลที่ไม่ควรเอาความเร็วของตัวเองไปวัดคนอื่น หรือเอาของคนอื่นมาวัดตัวเอง

  8. ๘

    กำหนดรู้อย่างหนึ่ง ไม่ใช่ละอีกอย่างหนึ่ง ปริญฺญาวาโร

    ปริญญาวารถามว่า ผู้ใดย่อมกำหนดรู้จักขุนทรีย์ ผู้นั้นย่อมกำหนดรู้โสตินทรีย์หรือ ตอบว่าถูกแล้ว แต่พอถามว่า ผู้ใดย่อมกำหนดรู้จักขุนทรีย์ ผู้นั้นย่อมละโทมนัสสินทรีย์หรือ คำตอบกลับเป็น หามิได้ ทั้งสองทิศ เพราะการกำหนดรู้กับการละเป็นกิจคนละอย่าง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    การเข้าใจอารมณ์ของตัวเองกับการวางอารมณ์นั้นลงได้ เป็นคนละขั้น เข้าใจแล้วยังต้องฝึกวางต่ออีก และการรู้ว่าเป็นคนละขั้นช่วยให้ไม่ท้อ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

บทนี้ให้บทเรียนเรื่องคำซ้อนความหมายได้ชัดที่สุดในบรรดายมกทั้งสิบ คำว่าตา หู และกาย ในภาษาปกติกว้างกว่าคำเดียวกันในความหมายเฉพาะทางอภิธรรม การไม่แยกสองระดับนี้ทำให้อ่านตำราแล้วสับสน

อีกข้อที่ใช้ได้จริงคือการเห็นว่าอินทรีย์ฝ่ายคุณธรรม ได้แก่ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา ถูกจัดไว้ในชุดเดียวกับตาหูจมูก คือเป็นความสามารถที่มีหรือไม่มีก็ได้ ฝึกได้ และมากน้อยต่างกันในแต่ละคน

เมื่อเห็นอย่างนี้ การพัฒนาตัวเองก็เป็นเรื่องของการเพิ่มกำลังให้อินทรีย์ที่ยังอ่อน มากกว่าการตัดสินว่าตัวเองเป็นคนแบบไหน

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ญาณกถา: จากเห็นความดับ ถึงการทบทวนสิ่งที่ได้

อารมฺมณํ ปฏิสงฺขา ภงฺคานุปสฺสเน ปญฺญา วิปสฺสเน ญาณํ

ลำดับญาณช่วงกลางของปฏิสัมภิทามรรค ตั้งแต่เห็นจิตที่รับอารมณ์นั้นแตกดับ เห็นเป็นภัย อยากพ้นแล้ววางเฉย ข้ามโคตร …

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้