อภิญญา ๖
ศึกษาเชิงลึก

อภิญญา ๖

ฉ อภิญฺญา

ความรู้ยิ่ง ๖ อย่าง — ห้าข้อแรกเป็นผลข้างเคียงของสมาธิ ส่วนข้อที่หกเท่านั้นที่พาพ้นทุกข์จริง

๖ ข้อ

อภิญญาคือความรู้ยิ่ง มี ๖ อย่าง ห้าข้อแรกเป็นโลกิยะซึ่งเกิดจากกำลังสมาธิ ได้แก่ อิทธิวิธี ทิพยโสต เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติ และทิพยจักษุ ส่วนข้อที่หกคืออาสวักขยญาณ ความรู้ที่ทำให้สิ้นอาสวะ เป็นโลกุตระและมีเฉพาะในพระพุทธศาสนา

จุดที่ทรงเน้นเสมอคือห้าข้อแรกไม่ได้ทำให้พ้นทุกข์ ผู้ที่ได้ฌานในลัทธิอื่นก็ได้เช่นกัน และทรงห้ามภิกษุแสดงฤทธิ์แก่คฤหัสถ์เพราะไม่ใช่สาระของคำสอน

  1. ๑

    อิทธิวิธี — แสดงฤทธิ์ได้ อิทฺธิวิธิ

    ความสามารถทางฤทธิ์ที่เกิดจากกำลังสมาธิ เป็นโลกิยะและมีได้แม้ในผู้ที่ยังไม่ละกิเลส

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้เป็นเครื่องเตือนว่าความสามารถพิเศษไม่ใช่เครื่องรับรองคุณธรรม ให้ดูที่ความประพฤติในชีวิตประจำวันแทน

  2. ๒

    ทิพยโสต — หูทิพย์ ทิพฺพโสตธาตุ

    ความสามารถได้ยินเสียงทั้งไกลและใกล้เกินวิสัยของหูมนุษย์ เป็นผลจากสมาธิเช่นเดียวกับข้อแรก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เทียบเคียงมาใช้ได้ในความหมายธรรมดา — การฟังให้ได้ยินสิ่งที่คนไม่ได้พูดออกมา ก็เป็นทักษะที่ฝึกได้และมีประโยชน์กว่า

  3. ๓

    เจโตปริยญาณ — รู้ใจผู้อื่น เจโตปริยญาณํ

    ความสามารถกำหนดรู้ใจของผู้อื่นว่ามีราคะ โทสะ โมหะ หรือไม่ เป็นความรู้ที่อาศัยกำลังสมาธิเช่นกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ระดับที่คนทั่วไปทำได้คือการสังเกตและถามให้เข้าใจคนตรงหน้าจริง ๆ ซึ่งแก้ปัญหาความสัมพันธ์ได้มากกว่าการเดาใจ

  4. ๔

    ปุพเพนิวาสานุสสติ — ระลึกชาติได้ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ

    ความสามารถระลึกถึงขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในอดีตได้ เป็นวิชชาข้อแรกในสามข้อที่ทรงบรรลุในคืนตรัสรู้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สิ่งที่ใช้ได้จริงคือการทบทวนอดีตของตัวเองในชาตินี้อย่างซื่อตรง เพื่อเห็นแบบแผนที่ทำซ้ำแล้วแก้ที่เหตุ

  5. ๕

    ทิพยจักษุ — ตาทิพย์เห็นการเกิดดับของสัตว์ ทิพฺพจกฺขุ

    ความสามารถเห็นสัตว์ทั้งหลายเกิดและตายไปตามกรรมของตน เป็นวิชชาข้อที่สองในคืนตรัสรู้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใจความที่เอามาใช้ได้คือความเชื่อมั่นว่าการกระทำให้ผลจริง ซึ่งเปลี่ยนวิธีตัดสินใจในวันนี้ได้โดยไม่ต้องรอเห็นด้วยตา

  6. ๖

    อาสวักขยญาณ — ความรู้ที่ทำให้สิ้นอาสวะ อาสวกฺขยญาณํ

    ความรู้ที่ทำให้กิเลสหมดสิ้น เป็นอภิญญาข้อเดียวที่เป็นโลกุตระและเป็นเป้าหมายจริงของคำสอน ห้าข้อแรกไม่จำเป็นสำหรับข้อนี้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้เป็นเกณฑ์สุดท้ายเสมอ — วัดความก้าวหน้าที่กิเลสที่ลดลงจริงในชีวิตประจำวัน ไม่ใช่ที่ประสบการณ์พิเศษระหว่างภาวนา

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

หน้านี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวมมากกว่าเพื่อลงมือทำ และประโยชน์ที่ใช้ได้จริงคือใช้เป็นเกณฑ์กรองข่าว — เมื่อได้ยินว่าใครมีฤทธิ์หรือรู้ใจคน ให้จำไว้ว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ใช่เครื่องวัดการพ้นทุกข์เลยแม้แต่น้อย

เกณฑ์ที่ทรงให้ใช้วัดคือข้อที่หก ซึ่งดูจากกิเลสที่หมดไปในชีวิตจริง ไม่ใช่จากสิ่งที่แสดงให้ดูได้

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

อิฏฐสูตร: ของดีที่หาได้ยาก และอาหารที่หล่อเลี้ยงมัน

อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ทุลฺลภา โลกสฺมึ

สิ่ง ๑๐ อย่างที่ใคร ๆ ก็อยากได้แต่หาได้ยาก ตั้งแต่ทรัพย์ ความงาม สุขภาพ ศีล มิตร ความรู้ ปัญญา — แต่ละอย่างมีส…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้