หลักธรรมพื้นฐาน

อภิณหปัจจเวกขณ์ ๕

ปญฺจ อภิณฺหปจฺจเวกฺขิตพฺพฐานานิ

ห้าเรื่องที่ควรพิจารณาเนือง ๆ — แก่ เจ็บ ตาย พลัดพราก และมีกรรมเป็นของตน ไม่ใช่เพื่อให้หดหู่ แต่เพื่อคลายความประมาท

๕ ข้อ

ในฐานสูตร ปัญจกนิบาต ทรงแสดงว่ามีฐานะ ๕ ประการที่สตรีหรือบุรุษ คฤหัสถ์หรือบรรพชิต ควรพิจารณาเนือง ๆ คือ เรามีความแก่เป็นธรรมดา มีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา มีความตายเป็นธรรมดา จะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น และเรามีกรรมเป็นของตน ทำดีจักได้ดี ทำชั่วจักได้ชั่ว

แต่ละข้อทรงบอกเหตุผลไว้ชัดว่าพิจารณาเพื่ออะไร — เพื่อละความมัวเมาในวัย ในความไม่มีโรค ในชีวิต ละความรักใคร่ในของรัก และละทุจริต จากนั้นอริยสาวกยังพิจารณาต่อว่า ไม่ใช่เราคนเดียวเท่านั้น สัตว์ทั้งปวงก็เป็นอย่างนี้ เมื่อพิจารณาเนือง ๆ มรรคย่อมเกิด

  1. ๑

    เรามีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ ชราธมฺโมมฺหิ ชรํ อนตีโต

    พิจารณาเพื่อละหรือบรรเทาความมัวเมาในวัย ซึ่งทำให้คนประพฤติทุจริตทางกาย วาจา ใจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาคิดว่า "ไว้ค่อยทำตอนแก่" ให้ระลึกข้อนี้ สิ่งดีที่ตั้งใจไว้ควรเริ่มตอนที่ยังมีแรง

  2. ๒

    เรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บไข้ไปได้ พฺยาธิธมฺโมมฺหิ พฺยาธึ อนตีโต

    พิจารณาเพื่อละหรือบรรเทาความมัวเมาในความไม่มีโรค

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ช่วงที่ร่างกายแข็งแรงคือเวลาที่ดีที่สุดสำหรับฝึกภาวนา เพราะตอนป่วยจะได้มีที่พึ่งทางใจที่ฝึกไว้แล้ว

  3. ๓

    เรามีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ มรณธมฺโมมฺหิ มรณํ อนตีโต

    พิจารณาเพื่อละหรือบรรเทาความมัวเมาในชีวิต

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถามก่อนนอนว่า "ถ้าวันนี้เป็นวันสุดท้าย มีอะไรที่ยังค้างอยู่" แล้วทำเรื่องนั้นในวันพรุ่งนี้

  4. ๔

    เราจะต้องพลัดพรากจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว

    พิจารณาเพื่อละหรือบรรเทาความกำหนัดรักใคร่ในของรัก ซึ่งทำให้คนทำทุจริตเพื่อรักษาไว้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ใช้ตอนทะเลาะกับคนที่รัก ความจริงข้อนี้ทำให้เรื่องส่วนใหญ่เล็กลงจนไม่คุ้มที่จะโกรธต่อ

  5. ๕

    เรามีกรรมเป็นของตน จักเป็นทายาทของกรรมนั้น กมฺมสฺสโกมฺหิ กมฺมทายาโท

    มีกรรมเป็นกำเนิด เป็นเผ่าพันธุ์ เป็นที่พึ่งอาศัย ทำกรรมใดไว้ดีหรือชั่วจักเป็นทายาทของกรรมนั้น พิจารณาเพื่อละหรือบรรเทาทุจริต

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ข้อนี้ทำให้ทั้งไม่กล้าทำชั่วแม้ไม่มีใครเห็น และไม่ต้องแบกเรื่องที่คนอื่นทำไว้เป็นของเรา

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

บทนี้คนไทยสวดกันมากในชื่อ "อภิณหปัจจเวกขณปาฐะ" แต่ส่วนที่มักถูกลืมคือเหตุผลท้ายแต่ละข้อ — การพิจารณาความแก่ไม่ได้มีไว้ให้กลัวแก่ แต่ให้เลิกทำตัวเหมือนจะหนุ่มสาวไปตลอดจนประมาท

ลองใช้ข้อ ๔ ตอนทะเลาะกับคนในบ้าน: "สักวันเราจะพลัดพรากจากคนนี้" ความโกรธส่วนใหญ่จะเล็กลงทันที และใช้ข้อ ๕ ตอนที่ถูกล่อให้ทำสิ่งไม่ดีโดยคิดว่าไม่มีใครรู้

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ทุติยสังคายนา: รักษาหลักด้วยกระบวนการที่รอบคอบ

สตฺตสติกกฺขนฺธกํ

หนึ่งร้อยปีหลังพุทธปรินิพพาน ภิกษุวัชชีบุตรเมืองเวสาลีแสดงวัตถุ ๑๐ ประการ รวมทั้งการรับทองและเงิน พระยสกากัณฑก…

ระเบียบการสวดปาติโมกข์: สวดให้ครบ ให้ได้ยิน และให้ผู้ที่ทำได้เป็นผู้สวด

ปญฺจิเม ภิกฺขเว ปาติโมกฺขุทฺเทสา

พระพุทธเจ้าทรงวางระเบียบการสวดปาติโมกข์ทีละเรื่อง ตั้งแต่วิธีสวดย่อที่ใช้ได้เฉพาะเมื่อมีอันตราย การถามและตอบพร…

บอกคืนสิกขา: คำบ่นกับการตัดสินใจไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา

พระวินัยแยกคำที่เป็นเพียงการระบายความอ่อนแอออกจากคำที่นับเป็นการลาสิกขาจริง พร้อมเงื่อนไขว่าคำนั้นต้องพูดกับใค…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้