ทุติยสังคายนา: รักษาหลักด้วยกระบวนการที่รอบคอบ
หลักธรรมพื้นฐาน

ทุติยสังคายนา: รักษาหลักด้วยกระบวนการที่รอบคอบ

สตฺตสติกกฺขนฺธกํ

หนึ่งร้อยปีหลังพุทธปรินิพพาน ภิกษุวัชชีบุตรเมืองเวสาลีแสดงวัตถุ ๑๐ ประการ รวมทั้งการรับทองและเงิน พระยสกากัณฑกบุตรคัดค้าน แสวงหาพระเถระผู้รู้วินัย และเมื่อที่ประชุมใหญ่ตกลงกันไม่ได้ สงฆ์ก็ตั้งคณะผู้แทนฝ่ายละ ๔ รูปไปวินิจฉัยทีละข้อจนระงับได้ มีภิกษุร่วม ๗๐๐ รูป

๘ ข้อ

ในสัตตสติกขันธกะ ขันธกะสุดท้ายของจุลวรรค พระวินัยปิฎก มีบันทึกการสังคายนาครั้งที่สอง ชื่อขันธกะมาจากจำนวนภิกษุ ๗๐๐ รูปที่ร่วมสังคายนาพระวินัยครั้งนี้

เมื่อพุทธปรินิพพานล่วงไป ๑๐๐ ปี ภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลีแสดงว่าสิ่ง ๑๐ อย่างเป็นของควร เช่น เก็บเกลือไว้ในเขนงเพื่อใช้ปรุงอาหาร ฉันอาหารเมื่อตะวันบ่ายล่วงไปสององคุลี อาวาสในสีมาเดียวกันแยกกันทำอุโบสถ สงฆ์ไม่ครบทำกรรมไปก่อนแล้วขออนุมัติภายหลัง ดื่มสุราอ่อน และรับทองและเงิน

เนื้อหาหลักของขันธกะคือกระบวนการที่พระเถระใช้แก้ปัญหา ตั้งแต่การรวบรวมผู้รู้ การถามพระเถระผู้ใหญ่ การตั้งคณะผู้แทน ไปจนถึงการวินิจฉัยทีละข้อพร้อมอ้างที่มา ส่วนเรื่องพระเจ้ากาลาโศกผู้อุปถัมภ์การประชุม และการแยกนิกายภายหลัง มาจากคัมภีร์ชั้นหลังอย่างอรรถกถาและพงศาวดาร ไม่มีอยู่ในขันธกะนี้

  1. ๑

    เมื่อสิ่งที่ห้ามถูกทำให้เป็นเรื่องปกติ ทส วตฺถูนิ ทีเปนฺติ

    ภิกษุวัชชีบุตรเมืองเวสาลีแสดงว่าวัตถุ ๑๐ ประการเป็นของควร ในวันอุโบสถ พวกเธอตั้งถาดสัมฤทธิ์ใส่น้ำไว้กลางสงฆ์ แล้วชวนอุบาสกอุบาสิกาที่มาว่า จงถวายเงินแก่สงฆ์ กหาปณะหนึ่ง กึ่งกหาปณะ บาทหนึ่ง หรือมาสกหนึ่งก็ได้ สงฆ์จะมีกิจที่ต้องใช้บริขาร

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตข้อยกเว้นเล็ก ๆ ที่เริ่มกลายเป็นธรรมเนียม ในที่ทำงาน ในบ้าน หรือในนิสัยตัวเอง แล้วทบทวนก่อนจะกลายเป็นมาตรฐานใหม่โดยไม่มีใครตั้งใจ

  2. ๒

    ไม่รับส่วนแบ่ง แม้คนอื่นรับ นาหํ หิรญฺญํ สาทิยามีติ

    พระยสกากัณฑกบุตรบอกชาวเมืองว่าอย่าถวายเงิน เพราะทองและเงินไม่ควรแก่สมณศากยบุตร แต่ชาวเมืองก็ยังถวาย รุ่งขึ้นภิกษุวัชชีบุตรแบ่งเงินตามจำนวนภิกษุ แล้วนำส่วนของท่านมาให้ ท่านตอบว่า ผมไม่มีส่วนแห่งเงิน ผมไม่ยินดีเงิน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้ามีการแบ่งผลประโยชน์ที่เรารู้ว่าไม่ถูกต้อง ให้ปฏิเสธอย่างสุภาพและชัดเจน แม้คนอื่นทั้งกลุ่มจะรับ

  3. ๓

    อธิบายต่อผู้ที่เกี่ยวข้องโดยตรง อธมฺมํ อธมฺโมติ วทามิ

    ภิกษุวัชชีบุตรกล่าวหาว่าท่านด่าว่าอุบาสกผู้มีศรัทธา จึงลงปฏิสารณียกรรมให้ท่านไปขอขมา ท่านขอภิกษุอนุทูตไปด้วยตามวินัย แล้วชี้แจงแก่ชาวเมืองว่า ท่านเพียงกล่าวสิ่งไม่เป็นธรรมว่าไม่เป็นธรรม สิ่งเป็นธรรมว่าเป็นธรรม และยกพระสูตรเรื่องเครื่องเศร้าหมองของสมณพราหมณ์ ๔ อย่าง เรื่องนายบ้านมณีจูฬกะ และสิกขาบทที่ทรงบัญญัติปรารภพระอุปนันทะ มาอธิบาย ชาวเมืองเข้าใจ และกล่าวว่าท่านรูปเดียวเท่านั้นเป็นสมณศากยบุตร

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อถูกกล่าวหาว่าทำให้คนอื่นเสียหาย ให้ไปอธิบายกับผู้เกี่ยวข้องโดยตรง พร้อมอ้างหลักหรือข้อมูลที่ตรวจสอบได้ ไม่ใช่เถียงกันเฉพาะในวงของฝ่ายตน

  4. ๔

    หาผู้รู้ ไม่ใช่หาพวก อิมํ อธิกรณํ อาทิยาม

    เมื่อภิกษุวัชชีบุตรจะลงอุกเขปนียกรรม ท่านไปเมืองโกสัมพี ส่งทูตไปหาภิกษุชาวเมืองปาฐา อวันตี และทักขิณาบถ ให้มาช่วยกันยกอธิกรณ์ขึ้นพิจารณา ท่านไปหาพระสัมภูตสาณวาสี และพระเถระทั้งหลายตามไปพบพระเรวตะ ผู้เป็นพหูสูต ทรงธรรม ทรงวินัย มีความละอายและใคร่ในสิกขา พระยสะถามพระเรวตะทีละข้อ ท่านตอบว่าไม่ควรทุกข้อ ยกเว้นเรื่องประพฤติตามที่อุปัชฌาย์อาจารย์เคยทำ ที่ว่าบางอย่างควร บางอย่างไม่ควร

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาเจอข้อขัดแย้งเรื่องหลักการ ให้ปรึกษาคนที่รู้เรื่องนั้นจริงและเป็นกลาง ไม่ใช่แค่รวบรวมคนที่เห็นด้วยกับเรา

  5. ๕

    ไม่รับของจากผู้มีส่วนได้เสีย อธมฺเม มํ ตฺวํ ภิกฺขุ นิโยเชสีติ

    ภิกษุวัชชีบุตรก็ต้องการพระเรวตะเป็นฝ่ายตน จึงนำบาตร จีวร และบริขารต่าง ๆ ไปถวาย พระเรวตะไม่รับ บอกว่าไตรจีวรของท่านครบแล้ว พวกนั้นจึงไปหาพระอุตตระผู้เป็นอุปัฏฐาก คะยั้นคะยอจนท่านรับจีวรไปผืนหนึ่ง แล้วขอให้ท่านไปขอพระเรวตะประกาศว่าพระพุทธเจ้าอุบัติในแถบตะวันออก ภิกษุฝ่ายตะวันออกจึงเป็นฝ่ายธรรม พระเรวตะตอบว่า เธอชักชวนเราในสิ่งไม่เป็นธรรมหรือ แล้วให้พระอุตตระออกไป

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าเราเป็นผู้ตัดสินหรือให้ความเห็นในเรื่องใด อย่ารับของขวัญจากฝ่ายที่เกี่ยวข้อง และอย่าให้คนใกล้ตัวเป็นช่องทางรับแทน

  6. ๖

    เมตตาในระหว่างความขัดแย้ง เมตฺตาวิหาเรน

    เมื่อพระเถระไปเวสาลี พระเรวตะไปพักในวิหารเดียวกับพระสัพพกามี พระเถระผู้มีพรรษา ๑๒๐ และเป็นสัทธิวิหาริกของพระอานนท์ คืนนั้นทั้งสองไม่ได้นอน เพราะพระเรวตะเกรงใจว่าพระเถระผู้เฒ่ายังไม่นอน ส่วนพระสัพพกามีคิดว่าพระอาคันตุกะเหนื่อยมาแต่ยังไม่นอน ใกล้รุ่ง พระสัพพกามีถามว่าท่านอยู่ด้วยธรรมใดโดยมาก พระเรวตะตอบว่าอยู่ด้วยเมตตา ส่วนพระสัพพกามีตอบว่าอยู่ด้วยสุญญตา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    แม้กำลังเตรียมเจรจาเรื่องยาก ก็ยังให้ความเกรงใจและความอ่อนโยนกับคนตรงหน้าได้ ความหนักแน่นในหลักกับความเมตตาไปด้วยกันได้

  7. ๗

    ตั้งคณะผู้แทนที่สมดุล อุพฺพาหิกาย วูปสเมยฺย

    พระเรวตะเสนอให้ระงับอธิกรณ์ที่เวสาลีซึ่งเป็นที่เกิดเรื่อง เพื่อไม่ให้มีผู้รื้อฟื้นขึ้นใหม่ เมื่อสงฆ์ประชุมวินิจฉัย เกิดเสียงพูดไม่สิ้นสุด และจับความของคำที่พูดไม่ได้แม้ข้อเดียว พระเรวตะจึงเสนอให้ระงับด้วยอุพพาหิกวิธี สงฆ์เลือกภิกษุฝ่ายตะวันออก ๔ รูป คือ พระสัพพกามี พระสาฬหะ พระอุชชโสภิตะ พระวาสภคามิกะ และฝ่ายเมืองปาฐา ๔ รูป คือ พระเรวตะ พระสัมภูตสาณวาสี พระยสกากัณฑกบุตร พระสุมนะ แล้วสมมติพระอชิตะเป็นผู้ปูอาสนะ คณะนี้ไปพิจารณาที่วาลิการามซึ่งสงบ ไม่มีเสียงอึกทึก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อการประชุมใหญ่กลายเป็นเวทีเถียงกัน ให้ตั้งคณะเล็กที่มีผู้แทนฝ่ายละเท่ากัน ไปคุยในที่สงบ แล้วนำข้อสรุปกลับมา

  8. ๘

    วินิจฉัยทีละข้อ อ้างที่มา แล้วประกาศให้รู้ทั่ว กตฺถ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ

    ที่วาลิการาม พระเรวตะถามพระสัพพกามีทีละข้อว่าควรหรือไม่ ทรงห้ามไว้ที่ไหน และต้องอาบัติอะไร เช่น เรื่องทองและเงิน พระสัพพกามีตอบว่าไม่ควร ทรงห้ามไว้ที่ราชคฤห์ ปรากฏในสุตตวิภังค์ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เมื่อวินิจฉัยครบ ๑๐ ข้อว่าผิดธรรม ผิดวินัย พระสัพพกามีกล่าวว่าอธิกรณ์ระงับเรียบร้อยแล้ว แต่ให้ถามซ้ำในท่ามกลางสงฆ์อีกครั้ง เพื่อให้ภิกษุทั้งหลายรู้ทั่วกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาตัดสินเรื่องที่มีหลายประเด็น ให้แยกพิจารณาทีละข้อ บันทึกเหตุผลและแหล่งอ้างอิงของแต่ละข้อ แล้วแจ้งผลต่อทุกคนที่เกี่ยวข้องอย่างเปิดเผย

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ทุกองค์กรเจอวันที่มาตรฐานเดิมค่อย ๆ ถูกผ่อนทีละข้อ จนวันหนึ่งสิ่งที่เคยห้ามกลายเป็นเรื่องปกติ เรื่องทุติยสังคายนาบอกว่าการยืนหยัดในหลักไม่จำเป็นต้องทะเลาะ แต่ต้องมีข้อมูล มีผู้รู้ และมีกระบวนการที่ทุกฝ่ายยอมรับ

วิธีที่ใช้ได้ทันทีคือ เมื่อที่ประชุมใหญ่เถียงกันจนฟังกันไม่รู้เรื่อง ให้ตั้งคณะทำงานเล็กที่มีผู้แทนจากแต่ละฝ่ายเท่ากัน ไปพิจารณาในที่สงบทีละประเด็น ให้แต่ละข้อสรุปมีที่มาอ้างอิงได้ แล้วจึงนำผลกลับมาแจ้งที่ประชุมใหญ่

เรื่องนี้ยังเตือนว่าอย่ารับของจากฝ่ายที่มีส่วนได้เสียในเรื่องที่ตนต้องให้ความเห็น และระหว่างความขัดแย้ง เราก็ยังรักษาใจที่มีเมตตาไว้ได้

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ปัฏฐาน: ปัจจนียนัย และเหตุที่คัมภีร์ต้องซ้ำมากขนาดนั้น

ปจฺจนียํ

ปัฏฐานไม่ได้ถามแค่ว่าอะไรเป็นปัจจัยแก่อะไร แต่ถามฝ่ายปฏิเสธด้วยว่าอะไรเกิดขึ้นโดยไม่ใช่ปัจจัยข้อนั้น แล้วผสมยื…

วัตรบท ๗ ของท้าวสักกะ: ข้อปฏิบัติที่ทำให้คนธรรมดาเป็นจอมเทพ

สตฺต วตปทานิ

ท้าวสักกะเมื่อยังเป็นมนุษย์สมาทานข้อปฏิบัติ ๗ ข้อตลอดชีวิต — เลี้ยงมารดาบิดา อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล พูดอ่อ…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้