ปัฏฐาน: ปัจจนียนัย และเหตุที่คัมภีร์ต้องซ้ำมากขนาดนั้น
ปจฺจนียํปัฏฐานไม่ได้ถามแค่ว่าอะไรเป็นปัจจัยแก่อะไร แต่ถามฝ่ายปฏิเสธด้วยว่าอะไรเกิดขึ้นโดยไม่ใช่ปัจจัยข้อนั้น แล้วผสมยื…
ใช้ในชีวิตประจำวัน
ธนัญชานิสูตร: ทำชั่วเพื่อครอบครัวไม่ได้
ธนญฺชานิสุตฺตํ
คนที่โกงเพื่อเลี้ยงครอบครัว อ้างเหตุผลกับนายนิรยบาลได้ไหม — พระสารีบุตรไล่ถามทีละคนที่เราอ้างว่าทำเพื่อ และชี้ว่ามีทางสุจริตที่เลี้ยงดูได้เหมือนกัน
๕ ข้อ
ในธนัญชานิสูตร มัชฌิมนิกาย พระสารีบุตรทราบว่าธนัญชานิพราหมณ์ ผู้เคยเลื่อมใส กลายเป็นคนประมาท อาศัยพระราชาเบียดเบียนพราหมณ์และคหบดี และอาศัยพราหมณ์และคหบดีเบียดเบียนพระราชา ภรรยาที่มีศรัทธาเสียชีวิตไปแล้ว และได้ภรรยาใหม่ที่ไม่มีศรัทธา
เมื่อพบกัน พระสารีบุตรถามว่าท่านไม่ประมาทหรือ ธนัญชานิตอบว่าจะไม่ประมาทได้อย่างไร ในเมื่อต้องเลี้ยงมารดาบิดา บุตรภรรยา คนรับใช้ ต้องทำหน้าที่ต่อมิตร ญาติ แขก บรรพบุรุษ เทวดา และพระราชา และต้องบำรุงร่างกายตนเอง
พระสารีบุตรจึงถามทีละข้อว่า ถ้าคนที่ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุแห่งมารดาบิดา ถูกนายนิรยบาลฉุดไปนรก จะอ้างว่าทำเพื่อมารดาบิดาได้ไหม หรือมารดาบิดาจะช่วยได้ไหม ธนัญชานิตอบว่าไม่ได้ ถามต่อไปจนครบทุกคน แล้วท่านชี้ว่า มีการงานที่ชอบธรรมอื่นที่ใช้เลี้ยงดูคนเหล่านั้นได้ โดยไม่ต้องทำชั่ว
-
๑
อ้างว่าทำเพื่อมารดาบิดา มาตาปิตูนํ เหตุ
ผู้ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุแห่งมารดาบิดา เมื่อถูกนายนิรยบาลฉุดไป จะอ้างว่าทำเพื่อมารดาบิดาก็ไม่พ้น และมารดาบิดาก็ช่วยไม่ได้
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันพ่อแม่ส่วนใหญ่ไม่ได้อยากให้ลูกทำผิดเพื่อตัวท่าน การดูแลท่านด้วยทางสุจริตคือความกตัญญูที่แท้
-
๒
อ้างว่าทำเพื่อบุตรภรรยาและคนในปกครอง ปุตฺตทารสฺส เหตุ
เช่นเดียวกัน ผู้ทำผิดเพราะเหตุแห่งบุตรภรรยา หรือทาสและคนงาน ก็อ้างเหตุนั้นไม่ได้ และพวกเขาก็ช่วยไม่ได้
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันสิ่งที่ลูกได้รับจริงจากพ่อแม่ที่โกงเพื่อลูก มักไม่ใช่แค่เงิน แต่คือตัวอย่างว่าการโกงเป็นเรื่องยอมรับได้
-
๓
อ้างว่าทำเพื่อมิตร ญาติ และแขก มิตฺตามจฺจานํ ญาติสาโลหิตานํ อติถีนํ เหตุ
ผู้ทำผิดเพราะเหตุแห่งมิตรอำมาตย์ ญาติสาโลหิต หรือแขก ก็อ้างเหตุนั้นไม่ได้
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันการช่วยพวกพ้องด้วยวิธีที่ผิดไม่ได้ทำให้การกระทำนั้นถูกต้องขึ้น ความภักดีต้องมีเส้นแบ่งที่ศีล
-
๔
อ้างว่าทำเพื่อบรรพบุรุษ เทวดา พระราชา และร่างกายตนเอง ราชกรณียสฺส กายสฺส ปีณนสฺส เหตุ
ผู้ทำผิดเพราะเหตุแห่งการทำบุญให้บรรพบุรุษ การบวงสรวงเทวดา ราชการ หรือการบำรุงร่างกายตนเอง ก็อ้างเหตุนั้นไม่ได้เช่นกัน
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันแม้แต่ "คำสั่งเจ้านาย" หรือ "ความจำเป็นของร่างกาย" ก็ไม่ใช่ข้อยกเว้น ความรับผิดชอบต่อการกระทำเป็นของเราเอง
-
๕
มีการงานที่ชอบธรรมเลี้ยงดูได้ สนฺติ อญฺเญ สเหตุกา ธมฺมิกา กมฺมนฺตา
พระสารีบุตรชี้ว่า มีการงานอื่นที่มีเหตุผลและชอบธรรม ซึ่งใช้เลี้ยงดูมารดาบิดา บุตรภรรยา และทำหน้าที่ต่าง ๆ ได้ โดยไม่ต้องทำบาปและยังดำเนินทางที่เป็นบุญ
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันทางสุจริตอาจช้ากว่าและได้น้อยกว่า แต่ไม่ต้องแลกกับความกังวลและผลร้ายที่ตามมา อ่านคู่กับหน้าประโยชน์ปัจจุบัน ๔ · ประโยชน์ภายหน้า ๔
ลองใช้ในชีวิตประจำวัน
ข้ออ้างว่า "ทำเพื่อครอบครัว" เป็นข้ออ้างที่ฟังดูดีที่สุดสำหรับการโกง การรับสินบน หรือการเอาเปรียบคนอื่น พระสูตรนี้ไม่ได้บอกว่าการเลี้ยงดูครอบครัวไม่สำคัญ แต่บอกว่าผลของการกระทำเป็นของคนทำ ไม่ใช่ของคนที่เราอ้างว่าทำเพื่อ
เมื่อรู้สึกว่า "ไม่มีทางเลือก" ให้ถามตามพระสารีบุตรว่า มีทางสุจริตที่ยังไม่ได้ลองหรือเปล่า แม้จะได้น้อยกว่าหรือช้ากว่า อ่านคู่กับหน้ามิจฉาวณิชชา ๕ และประโยชน์ปัจจุบัน ๔
ที่มาในพระไตรปิฎก
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
- ธนัญชานิสูตร ฉบับหลวง · เล่ม ๑๓ · หน้า ๔๖๘ พระสารีบุตรถามธนัญชานิพราหมณ์เรื่องการทำผิดเพื่อผู้อื่น และพรหมวิหารในวาระสุดท้าย
- วณิชชาสูตร (อุปาสกวรรค) ฉบับหลวง · เล่ม ๒๒ · หน้า ๑๘๒ การค้าขาย ๕ อย่างที่อุบาสกไม่ควรทำ
หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ
ตุวฏกสุตตนิทเทส: ใจนิ่งเหมือนกลางมหาสมุทร
มชฺเฌ ยถา สมุทฺทสฺสแนวปฏิบัติจากตุวฏกสูตร ตัดรากความคิดเนิ่นช้าคือความถือว่าเป็นเรา ไม่ทะนงเพราะคุณธรรม สงบภายในเหมือนกลางมหาสมุท…
ปุคคลวรรค (ทสกนิบาต): จะคบ นั่งใกล้ และยกย่องใคร
ทสหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล เสวิตพฺโพใช้เกณฑ์เดียวคือสัมมัตตะ ๑๐ ตัดสินว่าใครควรคบ ควรนั่งใกล้ ควรบูชา สรรเสริญ และเคารพ แล้วใช้เกณฑ์เดียวกันบอกผลต…
สีลัพพตสูตร: ข้อวัตรแบบไหนมีผล แบบไหนไม่มีผล
อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺติพระพุทธเจ้าถามพระอานนท์ว่า ศีล พรต ชีวิต พรหมจรรย์ ที่บำรุงดีแล้ว มีผลทุกอย่างไปหรือ พระอานนท์ตอบว่าตอบแง่เดีย…