การฝึกจิต

จุลลโพธิชาดก: ความโกรธเกิดแล้วแต่ไม่ให้อยู่

จุลฺลโพธิชาตกํ

นักบวชยอมรับว่าความโกรธเกิดขึ้นในใจจริง แต่ห้ามไว้ได้ทันทีเหมือนฝนห่าใหญ่ล้างฝุ่น แล้วอธิบายโทษของความโกรธ เหมือนไฟที่เกิดจากไม้สีไฟแล้วเผาไม้นั้นเอง

๗ ข้อ

ในจุลลโพธิชาดก ทสกนิบาต ชาดก ขุททกนิกาย พระราชาถามนักบวชว่า ถ้ามีคนมาพานักบวชหญิงผู้อยู่กับท่านไปโดยพลการ ท่านจะทำอย่างไร นักบวชตอบว่า ถ้าความโกรธเกิดขึ้น จะไม่ปล่อยให้มันอยู่ จะห้ามไว้โดยเร็วเหมือนฝนห่าใหญ่ชำระฝุ่น ต่อมาพระราชาเห็นนักบวชนั่งนิ่งเย็บผ้า จึงถามว่าที่อวดไว้หายไปไหน นักบวชตอบว่าความโกรธเกิดขึ้นจริง แต่ห้ามไว้ได้แล้ว แล้วกล่าวคาถาถึงโทษของความโกรธ

เรื่องเล่ามาจากอรรถกถา โพธิกุมารกับภรรยาต่างไม่ใฝ่ในกาม เมื่อพ่อแม่ล่วงลับจึงสละทรัพย์ออกบวชด้วยกัน วันหนึ่งพระราชาเห็นนักบวชหญิงในพระราชอุทยานแล้วเกิดราคะ สั่งให้พาตัวนางไปวัง นางไม่ยอมรับยศใด ๆ และพูดถึงคุณของการบวช พระราชาจึงกลับมาดูว่านักบวชชายทำอะไรอยู่ แล้วเกิดการสนทนาตามคาถา

อรรถกถาอธิบายว่านักบวชห้ามความโกรธด้วยเมตตาภาวนา เมื่อพระราชาฟังธรรมจบก็ให้พานางกลับมา ขอขมา และรับจะคุ้มครองทั้งสองโดยชอบธรรม อรรถกถาเล่าว่าพระพุทธเจ้าตรัสเรื่องนี้แก่ภิกษุผู้มักโกรธ

๑

คำถามที่ทดสอบใจ กึ นุ กยิราสิ พฺราหฺมณ

คาถาแรก พระราชาถามว่า ถ้ามีคนมาพานักบวชหญิงผู้มีตางามและยิ้มแย้มไปด้วยกำลัง ท่านจะทำอย่างไร อรรถกถาเล่าว่าพระราชาถามเพราะอยากรู้ว่าถ้าพานางไป นักบวชจะทำอะไร

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ลองถามตัวเองล่วงหน้าว่า ถ้ามีคนพูดจาดูถูกหรือเอาของรักของเราไป เราอยากตอบสนองแบบไหน การเตรียมคำตอบไว้ตอนใจสงบช่วยได้มากตอนเกิดเรื่องจริง
๒

ห้ามความโกรธเหมือนฝนล้างฝุ่น รชํว วิปุลา วุฏฺฐิ ขิปฺปเมว นิวารยึ

นักบวชตอบว่าความโกรธเกิดขึ้นแก่ตนจริง แต่ไม่ได้ปล่อยให้ตั้งอยู่ และห้ามไว้ได้โดยเร็ว เหมือนฝนห่าใหญ่ชำระฝุ่น อรรถกถาอธิบายว่าห้ามไว้ด้วยเมตตาภาวนา ไม่ให้ความโกรธจับตัวเป็นก้อนอยู่ในใจ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อรู้ตัวว่าโกรธ ให้ยอมรับตรง ๆ ว่ากำลังโกรธ แล้วหายใจยาวสามครั้ง นึกถึงอีกฝ่ายในฐานะคนที่ก็อยากมีความสุขเหมือนเรา ก่อนตัดสินใจทำอะไรต่อ
๓

โกรธแล้วมองไม่เห็นประโยชน์ ยมฺหิ ชาเต น ปสฺสติ

คาถากล่าวว่า เมื่อความโกรธเกิดขึ้น คนย่อมไม่เห็นประโยชน์ เมื่อไม่เกิดจึงเห็นได้ดี และเมื่อความโกรธเกิดขึ้น คนย่อมไม่รู้จักประโยชน์ของตน อรรถกถาอธิบายว่า ไม่เห็นแม้ประโยชน์ของตน จะป่วยกล่าวไปใยถึงประโยชน์ของผู้อื่น ความโกรธจึงเป็นที่อยู่ของคนไร้ปัญญา

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ตั้งกติกากับตัวเองว่า จะไม่ส่งข้อความ ไม่ตัดสินใจเรื่องงานหรือเงิน ในขณะที่ยังโกรธ รอให้ใจเย็นก่อนแล้วค่อยดูว่าอะไรเป็นประโยชน์จริง
๔

ความโกรธทิ้งความดีไป เยนาภิภูโต กุสลํ ชหาติ

คาถากล่าวว่า คนที่ถูกความโกรธครอบงำย่อมละทิ้งกุศล ทำประโยชน์แม้มากมายให้เสียไป ความโกรธนั้นมีกองทัพน่ากลัว มีกำลัง ปราบคนให้อยู่ในอำนาจได้

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
นึกถึงความสัมพันธ์หรือโอกาสที่เคยเสียไปเพราะคำพูดตอนโกรธเพียงไม่กี่ประโยค แล้วใช้เป็นเหตุผลให้ตัวเองหยุดก่อนพูดครั้งต่อไป
๕

ไฟจากไม้เผาไม้นั้นเอง ตเมว กฏฺฐํ ทหติ

คาถาเปรียบว่า เมื่อสีไม้ ไฟย่อมเกิดขึ้น แล้วไฟนั้นก็เผาไม้ที่มันเกิด ความโกรธก็เกิดแก่คนเขลาเพราะการแข่งดี แล้วคนนั้นเองก็ถูกความโกรธเผา

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อเถียงกันแล้วรู้สึกร้อนขึ้นเรื่อย ๆ ให้สังเกตว่าเรากำลังเถียงเพื่อหาความจริงหรือเพื่อชนะ ถ้าเพื่อชนะ ให้หยุดสีไม้ก่อนที่ไฟจะเผาตัวเอง
๖

ยศเหมือนพระจันทร์ข้างแรมและข้างขึ้น สุกฺกปกฺเขว จนฺทิมา

คาถากล่าวว่า ผู้ใดมีความโกรธเพิ่มขึ้นเหมือนไฟลามในหญ้าและไม้ ยศของผู้นั้นย่อมเสื่อมเหมือนพระจันทร์ข้างแรม ผู้ใดความโกรธสงบลงเหมือนไฟหมดเชื้อ ยศของผู้นั้นย่อมเต็มขึ้นเหมือนพระจันทร์ข้างขึ้น

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ชื่อเสียงในที่ทำงานหรือในครอบครัวสร้างได้จากความใจเย็นที่สม่ำเสมอ ลองสังเกตว่าคนที่ทุกคนไว้ใจมักเป็นคนที่ไม่ระเบิดอารมณ์ง่าย
๗

ความจริงที่พูดด้วยใจสงบเปลี่ยนผู้มีอำนาจ จุลฺลโพธิชาตกํ

ในอรรถกถา พระราชาฟังธรรมเรื่องความโกรธแล้วเลื่อมใส ให้คนพานักบวชหญิงกลับมา ขอขมา และตรัสว่าขอให้ทั้งสองอยู่ในพระราชอุทยานอย่างมีความสุข พระองค์จะคุ้มครองโดยชอบธรรม

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อต้องทักท้วงคนที่มีอำนาจมากกว่า ให้พูดข้อเท็จจริงอย่างสงบและชัดเจน โดยไม่ด่าทอ ข้อความที่ไม่มีความโกรธปน มักทำให้อีกฝ่ายฟังได้มากกว่า

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ชาดกนี้ซื่อตรงต่อความจริงของใจ นักบวชไม่ได้อ้างว่าไม่เคยโกรธ แต่บอกว่าความโกรธเกิดแล้วไม่ได้ปล่อยให้ตั้งอยู่ในใจ นี่เป็นเป้าหมายที่คนทั่วไปฝึกได้ ไม่ต้องรอให้กลายเป็นคนไม่มีอารมณ์

ควรอ่านให้ถูกด้วยว่า การไม่ลุอำนาจความโกรธไม่ได้แปลว่านิ่งเฉยต่อการละเมิด ในเรื่องนี้นักบวชหญิงเองก็ปฏิเสธพระราชาอย่างชัดเจน และนักบวชชายก็แสดงธรรมจนพระราชาคืนนางให้ ในชีวิตจริง ถ้าเราหรือคนใกล้ตัวถูกละเมิด การขอความช่วยเหลือ แจ้งความ หรือปกป้องตัวเองเป็นสิ่งที่ควรทำ เพียงแต่ทำด้วยใจที่ไม่ถูกความโกรธบังตา

คาถาเรื่องไฟกับไม้สีไฟใช้ได้ทุกวัน ความโกรธที่เกิดจากการเถียงเอาชนะ มักเผาคนที่โกรธก่อนคนอื่น

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน