มิตตามิตตชาดก: อาการ ๑๖ อย่างที่บอกว่าใครเป็นมิตร

ในมิตตามิตตชาดก ทวาทสนิบาต ชาดก ขุททกนิกาย คาถาเริ่มด้วยคำถามว่า บุรุษผู้เป็นบัณฑิตมีปัญญา เห็นและได้ฟังบุคคลทำกรรมอย่างไร จึงจะรู้ได้ว่าผู้นี้ไม่ใช่มิตร คำตอบคืออาการ ๑๖ อย่าง จัดเป็นสี่คาถา คาถาละสี่ข้อ จากนั้นถามซ้ำว่าจะรู้ได้อย่างไรว่าผู้นี้เป็นมิตร แล้วตอบด้วยอาการ ๑๖ อย่างที่ตรงกันข้าม

อาการของผู้ไม่ใช่มิตร ได้แก่ เห็นแล้วไม่ยิ้มแย้ม ไม่ต้อนรับ ไม่มองหน้า พูดย้อนแย้ง คบศัตรูของเพื่อน ไม่คบมิตรของเพื่อน ห้ามคนที่ชมเพื่อน ชมคนที่ด่าเพื่อน ไม่บอกความลับ ไม่ปิดความลับของเพื่อน ไม่ชมงานและปัญญาของเพื่อน ยินดีเมื่อเพื่อนเสื่อม ไม่ยินดีเมื่อเพื่อนเจริญ ได้ของดีมาก็ไม่นึกถึงเพื่อน ส่วนผู้เป็นมิตรมีอาการตรงกันข้าม และยังระลึกถึงเพื่อนที่อยู่ห่างไกล ต้อนรับเมื่อมาหา และทักทายด้วยวาจาไพเราะ

ชาดกในพระไตรปิฎกมีเพียงคาถา อรรถกถาเล่าเพิ่มว่า ในสมัยพุทธกาล อำมาตย์คนหนึ่งของพระเจ้าโกศลทำประโยชน์ให้พระราชามาก จนอำมาตย์คนอื่นอิจฉาและทูลยุยงว่าเขาจะทำร้ายพระองค์ พระราชาไม่เห็นความผิดของเขา จึงไปทูลถามพระศาสดาว่าจะรู้ได้อย่างไรว่าใครเป็นมิตร พระศาสดาเล่าว่าในอดีต พระราชาแห่งพาราณสีเคยมีปัญหาเดียวกัน และพระโพธิสัตว์ซึ่งเป็นอำมาตย์ผู้สอนอรรถธรรมได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้