ติตติรชาดก: นกกระทา ลิง และช้าง ผู้รู้จักเคารพกัน
ใช้ในชีวิตประจำวัน

ติตติรชาดก: นกกระทา ลิง และช้าง ผู้รู้จักเคารพกัน

ติตฺติรชาตกํ

ผู้ฉลาดในธรรมย่อมนอบน้อมผู้ใหญ่ ได้รับการสรรเสริญในปัจจุบันและมีสุคติในภายหน้า เรื่องสามสหายใต้ต้นไทรที่หาว่าใครอาวุโสที่สุด แล้วเคารพกันและอยู่ร่วมกันอย่างกลมเกลียว มีเล่าไว้ในพระวินัยด้วย

๖ ข้อ

ในติตติรชาดก เอกกนิบาตชาดก ขุททกนิกาย ตัวบทในหมวดชาดกมีคาถาเดียว ว่านรชนเหล่าใดฉลาดในธรรม ย่อมนอบน้อมคนผู้เจริญ นรชนเหล่านั้นได้รับความสรรเสริญในปัจจุบัน และมีสุคติเป็นที่ไปในเบื้องหน้า หัวเรื่องในฉบับแปลไทยว่า ว่าด้วยผู้มีความอ่อนน้อม

ต่างจากชาดกส่วนใหญ่ เรื่องนี้มีเล่าไว้ในพระไตรปิฎกเองด้วย คือในจุลวรรค พระวินัยปิฎก ภิกษุลูกศิษย์ของพระฉัพพัคคีย์รีบไปจองที่พักไว้ให้พวกตนหมด พระสารีบุตรมาถึงทีหลังไม่มีที่พัก จึงนั่งอยู่ที่โคนไม้ทั้งคืน พระพุทธเจ้าทรงถามภิกษุว่าใครควรได้ที่นั่ง น้ำ และอาหารที่ดีที่สุด ภิกษุตอบต่าง ๆ กัน เช่น ผู้มาจากตระกูลสูง ผู้ทรงพระวินัย ผู้ได้ฌาน พระพุทธเจ้าจึงเล่าเรื่องสัตว์สามสหาย

นกกระทา ลิง และช้างอาศัยต้นไทรใหญ่ แต่ไม่เคารพกัน จึงตกลงหาว่าใครเป็นใหญ่โดยกำเนิด ช้างว่าตอนตนยังเล็ก ต้นไทรนี้สูงแค่ท้อง ลิงว่าตอนตนยังเล็ก นั่งบนพื้นก็กินยอดไทรได้ นกกระทาว่าตนกินผลจากต้นไทรใหญ่อีกต้นแล้วถ่ายมูลไว้ที่นี่ ต้นไทรนี้จึงงอกขึ้น ลิงกับช้างยอมรับว่านกกระทาอาวุโสที่สุด นกกระทาให้ทั้งสองสมาทานศีลห้า ทั้งสามเคารพกันและอยู่อย่างกลมเกลียว จากนั้นพระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุกราบไหว้และได้ที่นั่งที่ดีตามลำดับผู้แก่กว่า

  1. ๑

    นอบน้อมผู้เจริญ เย วุฑฺฒมปจายนฺติ

    คาถากล่าวถึงนรชนผู้นอบน้อมคนผู้เจริญ คือผู้ที่แก่กว่าหรืออาวุโสกว่า ในพระวินัย สามสหายตั้งใจว่าเมื่อรู้ว่าใครเป็นใหญ่แล้ว จะสักการะ เคารพ และตั้งอยู่ในโอวาทของผู้นั้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ทักทายผู้สูงวัยในบ้านหรือที่ทำงานก่อน ฟังให้จบก่อนแสดงความเห็นแย้ง และขอคำแนะนำจากผู้ที่ผ่านเรื่องนั้นมาก่อน

  2. ๒

    ความเคารพมาจากความเข้าใจ ธมฺมสฺส โกวิทา

    คาถาระบุว่าผู้นอบน้อมผู้ใหญ่เป็นผู้ฉลาดในธรรม ความเคารพในที่นี้จึงไม่ใช่ความกลัว แต่มาจากการเข้าใจว่าความเคารพกันทำให้หมู่คณะอยู่ร่วมกันได้ด้วยดี

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สอนเด็ก ๆ ให้เข้าใจว่าทำไมจึงควรไหว้หรือขอบคุณผู้ใหญ่ แทนการบังคับให้ทำตามเพียงเพราะเป็นกฎ

  3. ๓

    ได้รับการสรรเสริญทั้งปัจจุบันและภายหน้า ทิฏฺเฐ ธมฺเม จ ปาสํสา

    คาถากล่าวถึงผลสองชั้น คือได้รับการสรรเสริญในปัจจุบันนี้ และมีสุคติเป็นที่ไปในภายหน้า ในพระวินัย สามสหายที่เคารพกันและรักษาศีลห้า เมื่อตายไปก็ได้ไปสู่สุคติ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าคนที่มีสัมมาคารวะมักได้รับความไว้ใจและความช่วยเหลือจากคนรอบข้าง ลองฝึกนิสัยนี้ในที่ทำงานใหม่หรือกลุ่มใหม่ที่เข้าไป

  4. ๔

    อาวุโสไม่ได้วัดที่ขนาดหรือกำลัง ติตฺติรชาตกํ

    ในเรื่องสามสหาย ช้างตัวใหญ่ที่สุดและลิงคล่องแคล่วที่สุด แต่ผู้อาวุโสที่สุดคือนกกระทาตัวเล็ก เพราะต้นไทรงอกขึ้นจากเมล็ดที่นกกระทาถ่ายไว้ ลิงกับช้างยอมรับข้อเท็จจริงนั้นโดยไม่อ้างกำลังของตน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    อย่าตัดสินว่าใครควรได้รับความเคารพจากรูปลักษณ์ ตำแหน่ง หรือรายได้ พนักงานรุ่นเก่าที่ดูธรรมดาอาจรู้เรื่องสำคัญที่ไม่มีใครรู้

  5. ๕

    ผู้ใหญ่ที่ดีพาผู้อื่นไปในทางดี ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ

    เมื่อได้รับความเคารพแล้ว นกกระทาให้ลิงกับช้างสมาทานศีลห้า และตนเองก็รักษาศีลห้าด้วย พระพุทธเจ้าตรัสเรียกการประพฤตินี้ว่าติตติริยพรหมจรรย์ และตรัสว่าสัตว์ดิรัจฉานยังเคารพกันได้ ภิกษุที่บวชในธรรมวินัยนี้ก็ควรเคารพกันเช่นกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าเราเป็นพี่คนโต หัวหน้า หรือรุ่นพี่ ให้ใช้ความเคารพที่ได้รับเป็นโอกาสทำตัวอย่างที่ดี ไม่ใช่เป็นสิทธิ์ที่จะสั่งหรือเอาเปรียบ

  6. ๖

    ตกลงลำดับที่ชัดเจนและเป็นธรรม ยถาวุฑฺฒํ

    หลังเล่าเรื่องนี้ พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตการกราบไหว้ การลุกรับ อาสนะ น้ำ และบิณฑบาตที่ดี ตามลำดับผู้แก่กว่า และตรัสว่าภิกษุไม่ควรกันเสนาสนะของสงฆ์ที่ควรจัดตามลำดับผู้แก่กว่า ไม่ใช่จัดตามตระกูล ความรู้ หรือคุณวิเศษที่ภิกษุบางพวกเสนอ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ในบ้านหรือในทีม ตกลงหลักที่ทุกคนเห็นว่ายุติธรรมไว้ก่อน เช่น ใครมาก่อนได้ก่อน หรือผลัดกันเลือก จะช่วยลดการแย่งชิงและการน้อยใจได้มาก

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

ชาดกนี้ไม่ได้สอนให้เชื่อฟังผู้ใหญ่ทุกเรื่องโดยไม่คิด คาถาใช้คำว่าผู้ฉลาดในธรรมเป็นผู้นอบน้อม คือความเคารพที่มาจากความเข้าใจ และผู้ใหญ่ในเรื่องนี้ก็ใช้ความเป็นผู้ใหญ่ชวนผู้อื่นให้รักษาศีล ไม่ได้ใช้เพื่อกดขี่ ถ้าผู้ใหญ่คนใดทำร้ายหรือเอาเปรียบ การนอบน้อมไม่ได้หมายถึงต้องยอมรับสิ่งนั้น

สิ่งที่ใช้ได้ทันทีคือการมีลำดับที่ทุกคนยอมรับ ในครอบครัว ที่ทำงาน หรือชุมชน การทะเลาะเรื่องใครควรได้ก่อนจะลดลงมาก ถ้าตกลงกันได้ว่าจะใช้หลักอะไร และหลักนั้นไม่ขึ้นกับว่าใครตัวใหญ่หรือเสียงดัง

พระพุทธเจ้าเลือกใช้ลำดับพรรษาแทนตระกูลหรือความสามารถ เป็นหลักที่เรียบง่ายและเท่าเทียมกัน ใครบวชก่อนก็เป็นผู้ใหญ่กว่า ไม่ว่าจะมาจากตระกูลใด

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

เอกปุคคลวรรค: บุคคลผู้เอกที่เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์ของคนหมู่มาก

เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน

พระสูตรสั้น ๗ ข้อในเอกนิบาตที่บอกว่าพระตถาคตเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์และความสุขของคนหมู่มาก หาได้ยาก เมื่อสิ้นไปคน…

มาตุคามสังยุต: ทุกข์เฉพาะของผู้หญิงและกำลังคือศีล

มาตุคามสํยุตฺตํ

พระพุทธเจ้าทรงชี้ให้ภิกษุเห็นทุกข์ ๕ อย่างที่ผู้หญิงต้องเผชิญโดยเฉพาะ ทรงแสดงคุณธรรมที่พาไปสู่ทุคติหรือสุคติ แ…

ที่จำพรรษาและคำรับจำพรรษา: ยืดหยุ่นเรื่องสถานที่ แต่ไม่ยืดหยุ่นเรื่องคำพูด

กํ กาลํ ธมฺโม น จริตพฺโพ

พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้จำพรรษาไปกับหมู่โคต่าง กองเกวียน หรือเรือได้ แต่ห้ามจำพรรษาในที่ที่ไม่มีที่คุ้มแดดฝนหรื…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้