สมถะ–วิปัสสนา: ยุคนัทธ ๔
สมโถ จ วิปสฺสนา จความสงบกับความเห็นแจ้งต้องไปด้วยกัน — สี่ทางที่พระอานนท์แสดงว่าผู้บรรลุธรรมเดินมา ไม่มีทางเดียวที่ถูกสำหรับทุก…
ศึกษาเชิงลึก
กลหวิวาทสูตร: สาวหาต้นตอของการทะเลาะ
กุโตปหูตา กลหา วิวาทา
ถามตอบทีละขั้นว่าการทะเลาะมาจากไหน — จากสิ่งที่รัก สิ่งที่รักมาจากความพอใจ ความพอใจอาศัยสิ่งที่น่ายินดีและไม่น่ายินดี ซึ่งมีผัสสะเป็นเหตุ และผัสสะอาศัยนามรูป
๗ ข้อ
ในกลหวิวาทสูตร อัฏฐกวรรค สุตตนิบาต ขุททกนิกาย มีผู้ทูลถามว่า ความทะเลาะ ความวิวาท ความร่ำไร ความเศร้าโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และคำส่อเสียด เกิดจากอะไร ในฉบับแปลนี้ระบุผู้ถามว่าเป็นพระพุทธนิมิต ซึ่งเป็นคำอธิบายตามอรรถกถา
พระพุทธเจ้าตรัสตอบทีละขั้น และผู้ถามก็ถามต่อไปเรื่อย ๆ ว่าสิ่งนั้นเกิดจากอะไร จากการทะเลาะไปถึงสิ่งที่รัก ความพอใจ สิ่งที่น่ายินดีและไม่น่ายินดี ผัสสะ นามรูป จนถึงคำถามว่าปฏิบัติอย่างไรรูปจึงไม่มี ท้ายสูตรตรัสว่ามุนีรู้ว่าเจ้าลัทธิทั้งหลายอาศัยทิฏฐิ จึงไม่วิวาทกับใคร
สูตรถัดไปคือจูฬวิยูหสูตรและมหาวิยูหสูตร ต่อเนื่องเรื่องการวิวาทด้วยทิฏฐิ ตรัสว่าสัจจะมีอย่างเดียว คนที่รู้ชัดจะไม่วิวาทกันเพราะสัจจะ และคำสรรเสริญที่ได้จากการชนะวิวาทนั้นน้อยนัก ไม่พอแก่ความสงบ
-
๑
การทะเลาะเกิดจากสิ่งที่รัก ปิยปฺปหูตา กลหา วิวาทา
ความทะเลาะ ความวิวาท ความร่ำไร ความเศร้าโศก ความตระหนี่ ความถือตัว ความดูหมิ่น และคำส่อเสียด เกิดจากสิ่งที่รัก ความทะเลาะวิวาทประกอบด้วยความตระหนี่ และเมื่อวิวาทเกิดขึ้นแล้ว คำส่อเสียดก็เกิดตามมา
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันหลังทะเลาะกับใคร ให้เขียนว่าเรากำลังปกป้องอะไร เช่น ศักดิ์ศรี เงิน เวลา หรือคนที่รัก จะเห็นต้นเรื่องชัดขึ้น
-
๒
สิ่งที่รักมาจากความพอใจ ฉนฺทานิทานานิ ปิยานิ โลเก
สิ่งที่รักในโลกมีความพอใจเป็นเหตุ ความโลภของคนที่เที่ยวไปในโลก และความหวังความสำเร็จในภพหน้า ก็มีความพอใจเป็นเหตุ
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันสังเกตว่าสิ่งที่ทำให้เราหงุดหงิดที่สุด มักเป็นสิ่งที่เราพอใจมากที่สุด เช่น งานที่ภูมิใจ หรือความคิดเห็นที่ชอบ
-
๓
ความพอใจอาศัยสิ่งที่น่ายินดีและไม่น่ายินดี สาตํ อสาตนฺติ ยมาหุ โลเก
สิ่งที่คนเรียกกันว่าน่ายินดีและไม่น่ายินดีในโลก ความพอใจเกิดขึ้นเพราะอาศัยสิ่งนั้น คนเห็นความเกิดและความเสื่อมในรูปแล้วจึงตัดสินใจ ความโกรธ การกล่าวเท็จ และความสงสัยก็เกิดขึ้นได้เมื่อความยินดีและไม่ยินดีมีอยู่
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเมื่อเริ่มโกรธหรือเริ่มอยากพูดเกินจริง ให้รู้ว่ามีความชอบหรือไม่ชอบบางอย่างนำอยู่ แค่เห็นก็ช่วยให้ชะลอคำพูดได้
-
๔
ยินดีและไม่ยินดีมีผัสสะเป็นเหตุ ผสฺสนิทานํ สาตํ อสาตํ
ความยินดีและความไม่ยินดีมีผัสสะเป็นเหตุ เมื่อผัสสะไม่มี สิ่งเหล่านี้ก็ไม่มี พระพุทธเจ้าตรัสว่าทั้งความเกิดและความเสื่อมของความยินดีไม่ยินดี มีผัสสะเป็นเหตุ
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันถ้ารู้ว่าข่าวบางประเภทหรือบางกลุ่มแชตทำให้ใจร้อนทุกครั้ง การลดการกระทบตั้งแต่ต้นทางก็เป็นทางเลือกที่ฉลาด
-
๕
ผัสสะอาศัยนามรูป ความหวงแหนมาจากความปรารถนา นามญฺจ รูปญฺจ ปฏิจฺจ ผสฺโส
ผัสสะอาศัยนามและรูปจึงเกิดขึ้น ความหวงแหนมีความปรารถนาเป็นเหตุ เมื่อความปรารถนาไม่มี ความถือว่าสิ่งนี้เป็นของเราก็ไม่มี เมื่อรูปไม่มี ผัสสะก็ไม่ถูกต้อง
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเมื่อรู้สึกหวงอะไรมาก ๆ ลองถามว่าเรากำลังอยากได้อะไรจากสิ่งนั้น ความหวงมักคลายเมื่อความอยากถูกมองเห็น
-
๖
รูปไม่มีได้อย่างไร สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา
เมื่อถูกถามว่าปฏิบัติอย่างไรรูปจึงไม่มี ตรัสว่า ผู้นั้นไม่ได้มีสัญญาอย่างปกติ ไม่ได้มีสัญญาอย่างวิปลาส ไม่ใช่ไม่มีสัญญา และไม่ใช่มีสัญญาว่าไม่มี เมื่อปฏิบัติอย่างนี้รูปจึงไม่มี เพราะธรรมที่เป็นส่วนแห่งความเนิ่นช้ามีสัญญาเป็นเหตุ คำตอบนี้กระชับมากและมีการอธิบายโดยละเอียดในคัมภีร์ชั้นหลัง ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันประเด็นที่นำมาใช้ได้คือ ความคิดที่แตกแขนงวุ่นวายเริ่มจากการหมายรู้ สังเกตว่าความคิดยืดยาวในหัวเริ่มจากภาพหรือคำไหน
-
๗
มุนีไม่วิวาท เพราะรู้ว่าทิฏฐิอาศัยอะไร เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุติยมตฺถิ
ท้ายกลหวิวาทสูตรตรัสว่า บางพวกกล่าวว่าความบริสุทธิ์สูงสุดมีเพียงเท่านี้ บางพวกเถียงกลับ มุนีรู้ว่าพวกเขาอาศัยทิฏฐิ จึงหลุดพ้นและไม่วิวาทกับใคร จูฬวิยูหสูตรตรัสว่าสัจจะมีอย่างเดียว ไม่มีสอง แต่เจ้าลัทธิทำให้ต่างกันไปเอง มหาวิยูหสูตรตรัสว่าคำสรรเสริญที่ได้จากการวิวาทนั้นน้อย ไม่พอแก่ความสงบ
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันชนะการเถียงในที่ประชุมได้คำชมไม่กี่นาที แต่อาจเสียความสัมพันธ์นาน ก่อนเถียงให้ชั่งว่าสิ่งที่จะได้คุ้มหรือไม่
ลองใช้ในชีวิตประจำวัน
พระสูตรนี้เหมือนการถามว่า "ทำไม" ซ้ำหลายชั้นเพื่อหารากของปัญหา การทะเลาะในครอบครัวหรือที่ทำงานมักดูเหมือนเกิดจากคำพูดประโยคเดียว แต่เมื่อสาวลึกลงไปจะพบสิ่งที่เรารักหรือหวงแหนอยู่ข้างใต้เสมอ
รายละเอียดขั้นปลายเรื่องสัญญาและการดับของรูปเป็นเรื่องละเอียดของการปฏิบัติขั้นสูง ผู้เริ่มศึกษาไม่จำเป็นต้องเข้าใจทั้งหมดในครั้งเดียว ส่วนที่ใช้ได้ทันทีคือขั้นต้น ๆ ของสาย
เมื่อรู้ตัวว่ากำลังจะทะเลาะ ลองถามในใจว่า "เรากำลังปกป้องอะไรที่รักอยู่" คำตอบมักทำให้ความโกรธลดลงและพูดคุยกันตรงประเด็นได้มากขึ้น
ที่มาในพระไตรปิฎก
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
- กลหวิวาทสูตร จูฬวิยูหสูตร มหาวิยูหสูตร ฉบับหลวง · เล่ม ๒๕ · หน้า ๓๗๒ สายเหตุของการทะเลาะตั้งแต่สิ่งที่รักถึงนามรูป และโทษของการวิวาทด้วยทิฏฐิ
หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ
กามสุตตนิทเทส: กามสองชั้นกับเรือที่ต้องวิดน้ำ
กามสุตฺตนิทฺเทโสคำอธิบายกามสูตรในมหานิทเทส แยกกามเป็นตัวสิ่งของกับตัวความอยาก ชี้ว่าความอยากเกิดจากความดำริ ให้อุปมาเตือนใจหลา…
ธรรมบท ตัณหาวรรค–ภิกขุวรรค: ตัณหาเหมือนเถาวัลย์ วิดเรือให้เบา
ตณฺหาวคฺโคคาถาเด่นจากธรรมบทวรรคที่ ๒๔–๒๕ — ตัณหางอกงามเหมือนเถาย่านทราย ต้นไม้ที่รากยังอยู่ย่อมงอกใหม่ แมงมุมวิ่งตามใยที…
วิรัทธสูตร ปารสูตร และอัญญติตถิยวรรค: ถ้ามีคนถามว่าปฏิบัติไปเพื่ออะไร
กิมตฺถิยํ อาวุโส สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํใครพลาดอริยมรรคก็พลาดทางสิ้นทุกข์ ใครเริ่มก็ได้เริ่มทางนั้น ในหมู่มนุษย์ผู้ถึงฝั่งมีน้อย คนส่วนมากวิ่งเลียบฝั่…