อัมพปาลีเถรี: คำของผู้ตรัสจริงไม่เป็นอื่น
การฝึกจิต

อัมพปาลีเถรี: คำของผู้ตรัสจริงไม่เป็นอื่น

อมฺพปาลีเถรีคาถา

อดีตหญิงงามแห่งเมืองเวสาลีมองร่างกายของตนเมื่อชรา ไล่ตั้งแต่เส้นผม ดวงตา ฟัน เสียง จนถึงมือและเท้า เทียบกับเมื่อครั้งยังสาว แล้วสรุปทุกบทว่า คำของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสจริงไม่เป็นอย่างอื่น

๖ ข้อ

ในอัมพปาลีเถรีคาถา วีสตินิบาต เถรีคาถา ขุททกนิกาย พระอัมพปาลีเถรีกล่าวคาถาพิจารณาร่างกายของตนทีละส่วน ตั้งแต่ผม มวยผม คิ้ว ดวงตา จมูก ใบหู ฟัน เสียง คอ แขน มือ ถัน ผิวกาย ขา แข้ง ไปจนถึงเท้า แต่ละบทเริ่มว่า เมื่อก่อนส่วนนั้นงดงามอย่างไร เดี๋ยวนี้เปลี่ยนไปอย่างไรเพราะชรา แล้วปิดทุกบทด้วยประโยคเดียวกันว่า พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสจริง เป็นคำจริงแท้ ไม่กลับกลายเป็นอย่างอื่น

บทสุดท้ายสรุปว่า ร่างกายนี้เป็นที่อยู่ของทุกข์มาก เหมือนเรือนเก่าที่ปูนฉาบกะเทาะหลุด

ในมหาปรินิพพานสูตร ทีฆนิกาย นางอัมพปาลีเป็นหญิงผู้ถวายภัตตาหารและถวายสวนมะม่วงของตนแก่สงฆ์ ส่วนอรรถกถาเล่าว่านางเป็นหญิงงามเมือง (คณิกา) ที่มีชื่อเสียงแห่งเมืองเวสาลี ต่อมาได้ฟังธรรมจากพระวิมลโกณฑัญญะซึ่งเป็นบุตรของตน จึงออกบวช และบรรลุอรหัตผลด้วยการพิจารณาความชราของร่างกายตนเอง

  1. ๑

    ผมที่เคยดำเหมือนสีปีกแมลงภู่ กาฬกา ภมรวณฺณสาทิสา

    บทแรกกล่าวว่า เมื่อก่อนผมของเราดำเหมือนสีปีกแมลงภู่ ปลายงอน มวยผมหอมเหมือนอบด้วยดอกมะลิ ประดับด้วยหวีและปิ่น เดี๋ยวนี้ผมกลายเป็นเหมือนปอ มีกลิ่นเหมือนขนกระต่าย บางจนล้านไปทั่วศีรษะเพราะชรา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเห็นผมหงอกเส้นแรกหรือผมที่บางลง ลองรับรู้ตรง ๆ ว่า "นี่คือความไม่เที่ยงที่มาถึงเรา" แทนการตกใจหรือรีบปกปิด

  2. ๒

    คำของผู้ตรัสจริงไม่เป็นอย่างอื่น สจฺจวาทิวโจ อนญฺญถา

    ทุกบทจบด้วยประโยคเดียวกันว่า พระดำรัสของพระพุทธเจ้าผู้ตรัสจริง เป็นคำจริงแท้ ไม่กลับกลายเป็นอย่างอื่น ความเปลี่ยนแปลงของร่างกายไม่ได้ทำให้นางสิ้นหวัง แต่กลายเป็นหลักฐานยืนยันคำสอนที่นางเชื่อ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อสิ่งที่เคยมีเปลี่ยนไป ลองเปลี่ยนคำถามจาก "ทำไมต้องเป็นเรา" เป็น "นี่คือสิ่งที่พระพุทธเจ้าบอกไว้แล้ว"

  3. ๓

    ดวงตาและฟันที่เคยงาม อมฺพปาลีเถรีคาถา

    เมื่อก่อนดวงตาดำขลับเหมือนนิลมณี คิ้วงามเหมือนช่างเขียนไว้ ฟันขาวเหมือนดอกมะลิตูม เดี๋ยวนี้ดวงตาไม่งามเลย คิ้วคดเหมือนเถาวัลย์ ฟันหักและเป็นสีเหลืองเพราะชรา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เวลาส่องกระจกแล้วไม่พอใจสิ่งที่เห็น ให้หายใจช้า ๆ แล้วมองอย่างเป็นธรรมชาติ ร่างกายกำลังทำตามธรรมดาของมัน ไม่ใช่ความผิดของเรา

  4. ๔

    เสียงที่เคยไพเราะ อมฺพปาลีเถรีคาถา

    เมื่อก่อนเสียงพูดไพเราะเหมือนนกดุเหว่าที่ร้องอยู่ในป่าใหญ่ เดี๋ยวนี้คำพูดพลาดไปทุกคำเพราะชรา แม้สิ่งที่ไม่ใช่รูปร่างหน้าตา อย่างเสียงและความคล่องแคล่วในการพูด ก็เปลี่ยนไปเช่นกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อพ่อแม่หรือผู้สูงอายุพูดช้าลงหรือพูดผิด ๆ ถูก ๆ ให้ฟังอย่างอดทน เพราะวันหนึ่งเราก็จะเป็นอย่างนั้น

  5. ๕

    มือและเท้าที่เคยอ่อนนุ่ม อมฺพปาลีเถรีคาถา

    เมื่อก่อนมือประดับด้วยแหวนทองคำ แข้งประดับด้วยกำไลทอง เท้าอ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น เดี๋ยวนี้มือเหมือนเหง้ามัน แข้งเหี่ยวเหมือนต้นงา เท้าแตกเป็นริ้วรอย เครื่องประดับที่เคยสวมก็ไม่ได้ช่วยให้ส่วนใดคงอยู่

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนซื้อของเพื่อความสวยงามชิ้นใหม่ ถามตัวเองว่ากำลังซื้อเพราะความจำเป็น หรือเพราะอยากหยุดเวลาที่หยุดไม่ได้

  6. ๖

    ร่างกายเหมือนเรือนเก่า ชชฺชโร พหุทุกฺขานมาลโย

    บทสุดท้ายสรุปว่า ร่างกายนี้หย่อนยาน เป็นที่อยู่ของทุกข์มาก เป็นเหมือนเรือนคร่ำคร่าที่ปูนฉาบกะเทาะหลุด การเห็นอย่างนี้ไม่ได้มาจากความเกลียดตัวเอง แต่เป็นการเห็นร่างกายตามที่มันเป็น จนใจไม่ยึดติด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ดูแลร่างกายเหมือนดูแลบ้านที่เราอาศัย ซ่อมแซมตามควร แต่ไม่ลืมว่าบ้านทุกหลังเก่าลง และเราไม่ได้เป็นเจ้าของมันตลอดไป

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คาถานี้ไม่ใช่การดูถูกร่างกายคนแก่ หรือบอกว่าความงามเป็นสิ่งน่าละอาย ผู้กล่าวคือเจ้าของร่างกายนั้นเอง ซึ่งเคยได้ชื่อว่างามที่สุดคนหนึ่ง นางพูดถึงร่างกายของตนอย่างซื่อตรง ไม่ขมขื่น และใช้ความเปลี่ยนแปลงนั้นเป็นหลักฐานยืนยันว่าคำสอนเรื่องความไม่เที่ยงเป็นความจริง

ในยุคที่ภาพถ่ายถูกแต่งให้ดูอ่อนเยาว์ตลอดเวลา คาถานี้ช่วยให้มองริ้วรอย ผมหงอก หรือเสียงที่เปลี่ยนไปของตัวเองด้วยใจที่ยอมรับ ไม่ต้องต่อสู้กับธรรมชาติจนเป็นทุกข์

การพิจารณาความไม่เที่ยงของกายไม่ได้แปลว่าให้ปล่อยปละละเลยสุขภาพ การดูแลร่างกายยังเป็นเรื่องควรทำ เพียงแต่ไม่ฝากความสุขและคุณค่าของตัวเองไว้กับรูปลักษณ์ และไม่ควรนำคาถานี้ไปใช้ล้อเลียนรูปร่างหน้าตาของผู้อื่น

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

วจีเภทกถาและทุกขาหารกถา: เปล่งวาจาขณะจิตแนบแน่น และการพูดคำว่าทุกข์

วจีเภทกถา

สองกถาที่ว่าด้วยความสัมพันธ์ระหว่างคำพูดกับสภาวะของใจ กถาแรกถามว่าผู้เข้าสมาบัติเปล่งวาจาได้หรือไม่ กถาที่สองถ…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้