โมฆราชปัญหานิทเทส: มองโลกโดยความเป็นของว่าง
ศึกษาเชิงลึก

โมฆราชปัญหานิทเทส: มองโลกโดยความเป็นของว่าง

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ

คำอธิบายปัญหาของโมฆราชในจูฬนิทเทส ว่าการมองโลกโดยความเป็นของว่างหมายถึงอะไร ทำได้กี่แบบ และทำไมผู้ถอนความเห็นว่ามีตัวตนได้แล้วจึงพ้นจากสายตาของมัจจุราช

๘ ข้อ

นิทเทสเป็นคัมภีร์ในขุททกนิกาย พระสุตตันตปิฎก ทำหน้าที่อธิบายพระสูตรในสุตตนิบาตทีละคำ ในโมฆราชมาณวกปัญหานิทเทส จูฬนิทเทส ท่านอธิบายปัญหาของโมฆราชมาณพในปารายนวรรค โมฆราชกล่าวว่าได้ทูลถามมาสองครั้งแล้ว พระพุทธเจ้ายังไม่ทรงตอบ และได้ยินว่าเมื่อถามถึงครั้งที่สามจะทรงตอบ จากนั้นทูลถามว่า บุคคลพิจารณาเห็นโลกอย่างไร มัจจุราชจึงไม่เห็น

พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า ให้มีสติทุกเมื่อ พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่าง ถอนความเห็นว่ามีตัวตนเสีย ก็จะข้ามมัจจุได้ นิทเทสอธิบายว่าที่ไม่ทรงตอบในสองครั้งแรก เพราะทรงเห็นว่าอินทรีย์ของพราหมณ์จะแก่กล้าขึ้น และอธิบายคำว่าผู้มีจักษุด้วยจักษุห้าอย่างของพระพุทธเจ้า

แก่นของนิทเทสนี้คือการอธิบายคำว่าโลกและคำว่าว่าง โดยยกพระพุทธพจน์จากที่อื่นหลายแห่งมาประกอบ

  1. ๑

    ถามถึงครั้งที่สาม ยาวตติยญฺจ เทวิสิ พฺยากโรตีติ เม สุตํ

    โมฆราชทูลถามสองครั้งแล้วพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงตอบ นิทเทสอธิบายว่าทรงรอเพราะเห็นว่าอินทรีย์ของพราหมณ์จะแก่กล้าขึ้น และอธิบายว่าพระพุทธเจ้าเป็นผู้มีจักษุห้าอย่าง คือ มังสจักษุ ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    บางครั้งคำตอบที่ดีต้องรอให้ผู้ฟังพร้อม ในฐานะพ่อแม่ ครู หรือหัวหน้า การรอจังหวะอาจช่วยได้มากกว่าการรีบตอบ

  2. ๒

    โลกคือสิ่งที่แตกสลาย ลุชฺชตีติ โข ภิกฺขุ โลโกติ วุจฺจติ

    นิทเทสยกพระพุทธพจน์ว่า ที่เรียกว่าโลกเพราะแตกสลาย คือ ตา รูป การเห็น การกระทบ และเวทนาที่เกิดจากการกระทบทางตาแตกสลาย หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และสิ่งที่เกิดจากช่องทางเหล่านั้นก็แตกสลายเช่นกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อได้ยินคำว่าโลก ให้นึกถึงโลกที่เรารับรู้ผ่านตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ในแต่ละวินาที ซึ่งเกิดขึ้นและแตกไปตลอดเวลา

  3. ๓

    ว่างเพราะบังคับไม่ได้ อวสฺสิยปวตฺตสลฺลกฺขณวเสน

    การมองโลกว่างแบบแรกคือกำหนดว่าไม่มีใครมีอำนาจเหนือรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ นิทเทสยกพระพุทธพจน์ว่า ถ้ารูปเป็นตัวตน รูปก็ไม่ควรเจ็บป่วย และควรสั่งได้ว่าจงเป็นอย่างนี้ อย่าเป็นอย่างนั้น แต่เพราะรูปไม่ใช่ตัวตน จึงสั่งไม่ได้ ขันธ์อื่นก็เช่นกัน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อร่างกายเจ็บหรือความรู้สึกไม่เป็นดังใจ ให้สังเกตว่าเราสั่งมันไม่ได้จริง ๆ แล้วดูแลมันเหมือนดูแลสิ่งที่ฝากไว้กับเรา

  4. ๔

    ว่างเพราะไม่มีแก่นสาร ตุจฺฉสงฺขารสมนุปสฺสนาวเสน

    การมองโลกว่างแบบที่สองคือเห็นว่าขันธ์ห้าไม่มีแก่นสารในแง่ความเที่ยง ความสุข และตัวตน เหมือนต้นอ้อ ต้นละหุ่ง ต้นกล้วย ฟองน้ำ และพยับแดด

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อยึดความคิดหรืออารมณ์หนึ่งว่าเป็นตัวเราทั้งหมด ให้ลองมองว่ามันเป็นเหมือนฟองน้ำที่เกิดแล้วแตก

  5. ๕

    ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่บุคคล ไม่ใช่ของเรา รูปํ น สตฺโต น ชีโว

    นิทเทสให้วิธีพิจารณาอีกหลายชุด เช่น เห็นขันธ์ห้าว่าว่าง เปล่า สูญ ไม่ใช่ตน ไม่มีแก่นสาร และมีปัจจัยปรุงแต่ง และเห็นอีกสิบสองแง่ เช่น ไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่ชีวิต ไม่ใช่บุรุษ ไม่ใช่หญิง ไม่ใช่ชาย ไม่ใช่ตน ไม่ใช่ของเนื่องด้วยตน ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา ข้อนี้มีไว้เพื่อความเข้าใจภาพรวม

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ช่วงนั่งสมาธิสั้น ๆ ลองเลือกพิจารณาเพียงหนึ่งแง่ เช่น ความรู้สึกนี้ไม่ใช่ของเรา แล้วดูว่าใจเบาลงหรือไม่

  6. ๖

    สิ่งใดไม่ใช่ของเรา จงละสิ่งนั้น ยํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ

    นิทเทสยกพระพุทธพจน์ว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ไม่ใช่ของพวกเธอ จงละเสีย จะเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขตลอดกาลนาน เหมือนเมื่อคนเก็บหญ้าและกิ่งไม้ในเชตวันไปเผา ภิกษุก็ไม่รู้สึกว่าตนถูกเผา เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่ใช่ตนหรือของตน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อเสียของหรือถูกวิจารณ์ผลงาน ให้แยกให้ออกว่าสิ่งที่เสียไปไม่ใช่ตัวเรา ความเจ็บจะลดลงจากการถูกทำร้ายเหลือแค่การสูญเสีย

  7. ๗

    ว่างจากตนและสิ่งที่เนื่องด้วยตน สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา

    เมื่อพระอานนท์ทูลถามว่าที่ว่าโลกว่างนั้นว่างเพียงไร พระพุทธเจ้าตรัสว่า เพราะว่างจากตนหรือสิ่งที่เนื่องด้วยตน ตา รูป การเห็น การกระทบ และเวทนาที่เกิดขึ้น ล้วนว่างจากตนและของตน นิทเทสยกพระพุทธพจน์นี้มาอธิบาย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความว่างแบบนี้ไม่ได้ทำให้โลกหายไป ทุกอย่างยังทำหน้าที่ตามเหตุปัจจัย เพียงแต่ไม่มีเจ้าของที่ต้องแบกรับทุกอย่างไว้

  8. ๘

    ถอนความเห็นว่ามีตัวตน มัจจุราชจึงไม่เห็น อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ

    นิทเทสอธิบายว่าความเห็นว่ามีตัวตนคือสักกายทิฏฐิยี่สิบอย่าง เช่น เห็นรูปเป็นตน เห็นตนมีรูป เห็นรูปในตน หรือเห็นตนในรูป เมื่อถอนได้ก็ข้ามความแก่และความตาย และยกพระพุทธพจน์ว่าภิกษุผู้เข้าฌานตามลำดับจนสิ้นอาสวะ เหมือนกวางในป่าที่ไม่เดินในทางของพราน มารจึงมองไม่เห็นทาง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ในวันที่ยังถอนไม่ได้ทั้งหมด ให้เริ่มจากสังเกตว่าเรายึดอะไรเป็นตัวเรามากที่สุด เช่น หน้าตา ตำแหน่ง หรือความคิดเห็น แล้วค่อย ๆ คลายทีละเรื่อง

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คำว่าโลกว่างในที่นี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีอะไรอยู่ หรือชีวิตไม่มีความหมาย แต่หมายความว่าสิ่งที่ประกอบเป็นชีวิตเรา ทั้งร่างกาย ความรู้สึก ความจำ ความคิด และการรับรู้ ว่างจากตัวตนที่สั่งได้และเป็นเจ้าของได้จริง

ในชีวิตประจำวัน ความเข้าใจนี้ช่วยให้ทุกข์น้อยลงเมื่อร่างกายหรือความรู้สึกไม่เป็นอย่างที่ต้องการ เพราะเราเลิกคาดหวังว่ามันต้องเชื่อฟังเรา

หน้านี้เป็นหลักธรรมเชิงลึก ควรศึกษาควบคู่กับการฝึกสติ ถ้าการพิจารณาความว่างทำให้รู้สึกเคว้งคว้างหรือหมดความหมาย ให้กลับไปเริ่มที่ศีลและเมตตาก่อน

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

อภิณหปัจจเวกขณธรรมสูตร: ๑๐ เรื่องที่นักบวชควรถามตัวเองเสมอ

ทสยิเม ภิกฺขเว ธมฺมา ปพฺพชิเตน อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพา

ธรรม ๑๐ ข้อที่ผู้บวชควรพิจารณาเนือง ๆ ตั้งแต่เราต่างจากคฤหัสถ์ ชีวิตเราอาศัยผู้อื่น ศีลของเราติเตียนได้ไหม วัน…

ปฏิสารณียกรรม: พระสุธรรมต้องไปขอขมาจิตตคฤหบดี

ปฏิสารณียกมฺมํ

พระสุธรรมน้อยใจที่จิตตคฤหบดีนิมนต์พระเถระโดยไม่ปรึกษาตนก่อน จึงไปพูดกระทบเรื่องขนมที่ขาดไป เมื่อถูกย้อนก็หาว่า…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้