เสกขปริหานิยธรรม: สิ่งที่ทำให้ผู้กำลังฝึกเสื่อม
ข้อปฏิบัติ

เสกขปริหานิยธรรม: สิ่งที่ทำให้ผู้กำลังฝึกเสื่อม

เสขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ

ชอบการงาน ชอบคุย ชอบหลับ ชอบคลุกคลีหมู่คณะ ไม่สำรวมอินทรีย์ และไม่รู้ประมาณในการกิน — หกอย่างที่ทำให้ผู้กำลังฝึกค่อย ๆ เสื่อม พร้อมข้อเตือนเรื่องปล่อยวันให้หมดไปกับงานเล็กน้อย และความเคารพหกอย่างที่ทำให้ไม่เสื่อม

๘ ข้อ

ในเสกขสูตร เสกขปริหานิยวรรค อังคุตตรนิกาย ฉักกนิบาต พระพุทธเจ้าตรัสว่าธรรมหกประการเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้เสขะ คือ ความเป็นผู้ชอบการงาน ชอบคุย ชอบหลับ ชอบคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ และไม่รู้ประมาณในโภชนะ ส่วนธรรมฝ่ายตรงข้ามเป็นไปเพื่อความไม่เสื่อม ผู้เสขะคือผู้ที่ยังอยู่ระหว่างการศึกษาฝึกฝน ยังไม่ถึงที่สุด

หมวดคล้ายกันมีในเถรวรรค ปัญจกนิบาต เสขสูตรที่ ๑ ให้สี่ข้อแรกเหมือนกัน แต่ข้อที่ห้าคือไม่พิจารณาจิตตามที่หลุดพ้นแล้ว เสขสูตรที่ ๒ ตรัสถึงผู้มีกิจมาก ปล่อยวันให้ล่วงไปด้วยงานเล็กน้อย คลุกคลีไม่สมควร เข้าบ้านเช้าเกินกลับสายเกิน และไม่ได้ฟังถ้อยคำที่ขัดเกลากิเลส ทุกข้อลงท้ายว่า "ละการหลีกออกเร้น ไม่ประกอบความสงบใจภายใน"

ถัดจากเสกขสูตรในฉักกนิบาต มีอปริหานิยสูตรสองสูตร ซึ่งเทวดามากราบทูลธรรมที่ไม่ทำให้ภิกษุเสื่อม และพระพุทธเจ้าทรงนำมาเล่าต่อ หมวดนี้เป็นเรื่องการฝึกของบุคคล ต่างจากอปริหานิยธรรมเจ็ดที่ตรัสเรื่องความเจริญของหมู่คณะ

  1. ๑

    ชอบการงาน กมฺมารามตา

    ความเป็นผู้ยินดีในการงาน ในเสขสูตรที่ ๑ ของปัญจกนิบาต ฉบับหลวงแปลข้อเดียวกันนี้ว่ายินดีในการก่อสร้าง คือเพลินกับการทำโน่นทำนี่จนงานกลายเป็นที่หลบจากการฝึกใจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตว่าเราหยิบงานมาทำเพราะจำเป็น หรือเพราะไม่อยากนั่งเงียบ ๆ กับตัวเอง ถ้าเป็นอย่างหลัง ลองกันเวลาว่างสิบนาทีที่ไม่มีงานเลย

  2. ๒

    ชอบคุย ภสฺสารามตา

    ความเป็นผู้ยินดีในการพูดคุย การคุยมากทำให้ใจฟุ้งออกนอกตัว ในเสขสูตรที่ ๒ ทรงชี้ว่าผู้ฝึกควรได้ฟังถ้อยคำที่ขัดเกลากิเลส เช่น เรื่องความมักน้อย สันโดษ ความสงัด ความเพียร ศีล สมาธิ และปัญญา

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเปิดแชตกลุ่มหรือเริ่มคุยเล่น ถามว่าตอนนี้อยากคุยเพราะมีเรื่องจำเป็น หรือเพราะใจอยู่เฉยไม่ได้

  3. ๓

    ชอบหลับ นิทฺทารามตา

    ความเป็นผู้ยินดีในการนอนหลับ ไม่ได้หมายถึงการนอนพักที่ร่างกายต้องการ แต่หมายถึงการเพลินกับการนอนจนเสียเวลาที่ใช้ฝึกได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    นอนให้พอสำหรับสุขภาพ แต่ถ้าตื่นแล้วยังนอนเล่นต่อเพราะไม่อยากเริ่มวัน ให้ลุกขึ้นแล้วใช้ห้านาทีแรกกับลมหายใจ

  4. ๔

    ชอบคลุกคลีหมู่คณะ สงฺคณิการามตา

    ความเป็นผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ในเสขสูตรที่ ๒ ทรงระบุว่าที่เป็นปัญหาคือการคลุกคลีกับคฤหัสถ์และบรรพชิตอย่างไม่สมควร จนละการหลีกออกเร้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เข้าสังคมได้ แต่ให้มีเวลาอยู่คนเดียวที่ตั้งใจไว้ด้วย เช่น เดินคนเดียวโดยไม่ใส่หูฟังสัปดาห์ละครั้ง

  5. ๕

    ไม่คุ้มครองทวารอินทรีย์ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา

    ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย คือปล่อยตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ให้รับอารมณ์โดยไม่มีสติ จนความชอบและความชังไหลเข้ามาครอบงำ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ก่อนเปิดแอปที่ทำให้เลื่อนดูไม่หยุด หายใจหนึ่งครั้งแล้วตั้งเป้าว่าจะดูอะไรและกี่นาที

  6. ๖

    ไม่รู้ประมาณในโภชนะ โภชเน อมตฺตญฺญุตา

    ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในการกิน กินมากเกินหรือกินตามความอยาก ทำให้กายหนักและใจง่วงซึม ฝ่ายที่ไม่เสื่อมคือรู้จักประมาณในโภชนะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ลองหยุดกินเมื่อรู้สึกว่าอีกไม่กี่คำจะอิ่ม และสังเกตว่าบ่ายวันนั้นใจแจ่มใสกว่าเดิมหรือไม่

  7. ๗

    ปล่อยวันให้หมดไปกับงานเล็กน้อย อปฺปมตฺตเกน กมฺเมน ทิวสํ อตินาเมติ

    ในเสขสูตรที่ ๒ ปัญจกนิบาต ทรงแสดงข้อเสื่อมห้าข้อ คือมีกิจมาก ไม่ฉลาดในกิจน้อยใหญ่ ปล่อยวันเวลาให้ล่วงไปเพราะการงานเล็กน้อย คลุกคลีกับคฤหัสถ์และบรรพชิตอย่างไม่สมควร เข้าบ้านเช้าเกินกลับสายเกิน และไม่ได้ฟังถ้อยคำที่ขัดเกลากิเลสโดยง่าย ทุกข้อมีผลเดียวกันคือละการหลีกออกเร้นและไม่ประกอบความสงบใจภายใน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ตอนเย็นลองทบทวนว่าวันนี้หมดไปกับเรื่องเล็ก ๆ อะไรบ้าง แล้วกันเวลาสำหรับความสงบใจไว้ก่อนเรื่องเหล่านั้นในวันรุ่งขึ้น

  8. ๘

    ความเคารพที่ทำให้ไม่เสื่อม ปฏิสนฺถารคารวตา

    ในอปริหานิยสูตรที่ ๑ เทวดากราบทูลธรรมหกประการที่ไม่ทำให้ภิกษุเสื่อม คือ ความเคารพในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในสิกขา ในความไม่ประมาท และในปฏิสันถาร พระพุทธเจ้าทรงพอพระทัยและนำมาเล่าแก่ภิกษุ ในอปริหานิยสูตรที่ ๒ สองข้อหลังเปลี่ยนเป็นความเคารพในหิริและโอตตัปปะ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ปฏิสันถารคือการต้อนรับทักทายด้วยไมตรี ลองให้ความสำคัญกับการทักทายคนรอบตัวอย่างใส่ใจ เพราะทรงนับรวมไว้กับความเคารพต่อพระรัตนตรัยและการฝึก

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

หกข้อนี้ฟังเหมือนเขียนถึงคนยุคนี้ ทำงานจนไม่มีเวลาอยู่กับตัวเอง คุยในแชตทั้งวัน นอนเกิน เข้าสังคมไม่หยุด เลื่อนหน้าจอไม่สำรวม และกินตามอารมณ์ ไม่มีข้อไหนเป็นความผิดร้ายแรง แต่รวมกันแล้วค่อย ๆ กินเวลาและพลังที่จะใช้ฝึกใจ

คำว่า "ชอบการงาน" ไม่ได้แปลว่าให้ทิ้งหน้าที่ ในเสขสูตรที่ ๒ สิ่งที่ทรงติคือการปล่อยวันหมดไปกับงานเล็กน้อยจนละเลยความสงบภายใน หน้าที่ที่จำเป็นยังต้องทำให้ดี

วิธีใช้คือเลือกหนึ่งข้อที่ตรงกับตัวเองที่สุดในสัปดาห์นี้ แล้วลดลงเล็กน้อย เช่น ปิดแจ้งเตือนหลังสามทุ่ม หรือกินอิ่มแค่พอดี

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

เรื่องพระเทวทัต: เมื่อความอยากเป็นใหญ่พาไปสู่ความพินาศ

สงฺฆเภทกฺขนฺธกํ

พระเทวทัตได้ลาภสักการะจากเจ้าชายอชาตศัตรู แล้วอยากปกครองสงฆ์ เมื่อถูกปฏิเสธก็ผูกใจเจ็บ วางแผนร้ายต่อพระพุทธเจ้…

น้อมลาภสงฆ์มาเพื่อตน: ของที่เขาตั้งใจให้ส่วนรวม

ชานํ สงฺฆิกํ ลาภํ ปริณตํ อตฺตโน ปริณาเมยฺย

ชาวบ้านหมู่หนึ่งเตรียมภัตตาหารพร้อมจีวรถวายสงฆ์ทุกปี พระฉัพพัคคีย์ไปคะยั้นคะยอจนเขายอมยกจีวรทั้งหมดให้ สงฆ์จึง…

สมาปันโนสัททังสุณาตีติกถา: ผู้อยู่ในฌานได้ยินเสียงหรือ

สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตีติกถา

สามกถาท้ายวรรคที่ ๑๘ ถามว่ามีฌานคั่นระหว่างฌานหรือ ผู้เข้าสมาบัติฟังเสียงได้หรือ และตาเป็นผู้เห็นรูปหรือ ฝ่ายเ…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้