ใช้ในชีวิตประจำวัน

สุเมธาเถรี: เจ้าหญิงผู้ใช้เหตุผลขอเลือกทางของตน

สุเมธาเถรีคาถา

เจ้าหญิงสุเมธาถูกหมั้นหมายกับพระราชา แต่ปรารถนาจะบวช นางอธิบายเหตุผลแก่พระชนกชนนีและพระราชาคู่หมั้นอย่างละเอียด ตัดผมของตนแสดงความตั้งใจ จนคู่หมั้นเองเป็นผู้ขอให้พระบิดาอนุญาตให้นางบวช

๘ ข้อ

ในสุเมธาเถรีคาถา มหานิบาต เถรีคาถา ขุททกนิกาย ซึ่งเป็นคาถาชุดยาวที่สุดและปิดท้ายเถรีคาถา เล่าเรื่องนางสุเมธา ธิดาของพระเจ้าโกญจะแห่งนครมันตาวดี นางเป็นผู้มีศีล พูดจาไพเราะ เป็นพหูสูต และได้รับการแนะนำดีแล้วในพระศาสนา นางเข้าไปทูลพระชนกชนนีว่าตนยินดีในนิพพาน ขออนุญาตออกบวช

พระชนกชนนีร้องไห้ และบอกว่าได้ยกนางให้พระเจ้าอนิกรัตต์แห่งนครวารณวดีแล้ว นางจะได้เป็นอัครมเหสี มีทั้งอำนาจ ทรัพย์ และความสุข นางตอบด้วยเหตุผลเรื่องความไม่เที่ยงของร่างกายและภพ เมื่อพระเจ้าอนิกรัตต์เสด็จมา นางใช้พระขรรค์ตัดผมของตน ปิดปราสาทแล้วเจริญอนิจจสัญญา

พระราชาทรงอ้อนวอนจะยกราชสมบัติให้ นางแสดงโทษของกามและความยาวนานของสังสารวัฏอย่างละเอียด แล้วโยนผมที่ตัดไว้ลงพื้น พระเจ้าอนิกรัตต์จึงลุกขึ้นประนมมือขอพระบิดาของนางให้ปล่อยนางบวช นางได้บวช และได้บรรลุอภิญญา ๖ และอรหัตผล

๑

บอกความปรารถนาของตนอย่างตรงไปตรงมา สุเมธาเถรีคาถา

นางสุเมธาเข้าไปทูลพระชนกชนนีว่า ขอให้ฟังคำของหม่อมฉัน หม่อมฉันยินดีในนิพพาน เพราะภพแม้เป็นทิพย์ก็ไม่ยั่งยืน แล้วขออนุญาตบวชอย่างเปิดเผย ไม่ได้แอบหนีไป

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อจะตัดสินใจเรื่องใหญ่ที่กระทบครอบครัว ให้เริ่มจากการขอเวลาคุยอย่างตั้งใจ แล้วบอกสิ่งที่ต้องการตรง ๆ พร้อมเหตุผล
๒

ฟังข้อเสนอแล้วตอบด้วยเหตุผล สุเมธาเถรีคาถา

พระชนกชนนีเสนออำนาจ ทรัพย์ และตำแหน่งอัครมเหสี และบอกว่าการบวชทำได้ยาก นางไม่ได้โต้ด้วยอารมณ์ แต่ชี้ว่าภพไม่มีแก่นสาร ร่างกายไม่เที่ยง ขันธ์ ธาตุ และอายตนะเป็นของปรุงแต่ง มีการเกิดเป็นมูลเหตุ จึงไม่ใช่ที่พึ่งถาวร

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เวลามีคนคัดค้านการตัดสินใจของเรา ให้ฟังข้อกังวลของเขาจนจบ แล้วตอบทีละประเด็น ไม่ใช่ตอบด้วยการขึ้นเสียง
๓

ความอยากไม่มีวันเต็ม สุเมธาเถรีคาถา

นางทูลพระเจ้าอนิกรัตต์ว่า พระเจ้ามันธาตุผู้ครองทวีปทั้งสี่ ก็ยังไม่อิ่มด้วยกามจนสวรรคต แม้ฝนจะตกเป็นรัตนะ ๗ ประการทั่วสิบทิศ ความอิ่มด้วยกามก็ไม่มี ผู้คนตายไปทั้งที่ยังไม่อิ่ม

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่ออยากได้สิ่งใหม่ ลองนึกถึงสิ่งที่เคยอยากได้มากเมื่อปีก่อน ว่าได้มาแล้วความอยากหยุดจริงหรือไม่
๔

กามเหมือนคบเพลิงหญ้าและเบ็ดตกปลา สุเมธาเถรีคาถา

นางเปรียบกามไว้หลายอย่าง เช่น เหมือนคบเพลิงหญ้าที่ไหม้มือคนที่ถือไว้ไม่ยอมทิ้ง เหมือนความฝัน เหมือนของที่ยืมเขามา และเตือนว่าอย่าเป็นเหมือนปลาที่กลืนเบ็ดแล้วเดือดร้อนภายหลัง อย่าละสุขที่ไพบูลย์เพราะสุขเล็กน้อย

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
ก่อนตัดสินใจรับข้อเสนอที่ดูดีเกินไป ถามว่า "เบ็ด" ที่ซ่อนอยู่คืออะไร ราคาที่ต้องจ่ายภายหลังคุ้มไหม
๕

ไฟไหม้ศีรษะอยู่ ใครจะช่วยได้ สุเมธาเถรีคาถา

นางทูลว่า เมื่อไฟไหม้อยู่บนศีรษะของตน ผู้อื่นจะช่วยทำประโยชน์อะไรได้ เมื่อความแก่และความตายติดตามอยู่ ควรพยายามเพื่อพ้นจากสิ่งนั้น คนอื่นจะมอบสมบัติให้มากเท่าไร ก็แก้ปัญหานี้แทนเราไม่ได้

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
แยกให้ออกว่าเรื่องไหนเป็น "ไฟบนศีรษะ" ที่ต้องทำเองตอนนี้ เช่น สุขภาพ ความสัมพันธ์ หรือการฝึกใจ แล้วอย่าเลื่อนออกไป
๖

สังสารวัฏยาวนานจนประมาณไม่ได้ สุเมธาเถรีคาถา

นางชวนพระราชาระลึกถึงน้ำตา น้ำนม และเลือดของสัตว์ที่ท่องเที่ยวไป ซึ่งมากกว่าน้ำในมหาสมุทร กองกระดูกของคนคนเดียวในกัปหนึ่งสูงเท่าภูเขาวิบุลบรรพต และการได้เกิดเป็นมนุษย์ยากเหมือนเต่าตาบอดโผล่หัวเข้าช่องแอกที่ลอยอยู่กลางมหาสมุทร

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
เมื่อรู้สึกว่ายังมีเวลาอีกมาก ให้นึกถึงอุปมาเต่าตาบอด แล้วใช้โอกาสของชีวิตนี้ทำสิ่งที่มีคุณค่าจริง
๗

แสดงความตั้งใจด้วยการกระทำ สุเมธาเถรีคาถา

เมื่อรู้ว่าพระเจ้าอนิกรัตต์เสด็จมา นางใช้พระขรรค์ตัดผมที่ดำสนิทของตน ปิดปราสาทแล้วเจริญอนิจจสัญญา หลังจากแสดงธรรมแล้ว นางโยนผมที่ตัดไว้ลงพื้น พระราชาจึงลุกขึ้นประนมมือขอพระบิดาของนางให้ปล่อยนางบวช เพราะเห็นว่านางจะเป็นผู้เห็นวิโมกข์และสัจจะ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
คำพูดจะมีน้ำหนักเมื่อมีการกระทำที่สอดคล้องรองรับ ถ้าอยากให้คนรอบตัวเชื่อว่าเราจริงจัง ให้เริ่มลงมือทำสิ่งนั้นอย่างสม่ำเสมอ
๘

ผู้พยายามโดยแยบคายได้แม้วันนี้ สุเมธาเถรีคาถา

นางกล่าวว่า อมตนิพพานไม่แก่ ไม่ตาย ไม่มีความเศร้าโศก พระอริยเจ้าจำนวนมากบรรลุมาแล้ว ผู้พยายามโดยอุบายอันแยบคายจะพึงได้แม้ในวันนี้ แต่ผู้ไม่พยายามย่อมไม่ได้ในกาลไหน ๆ

นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน
อย่ารอให้พร้อมทุกอย่างก่อนเริ่มฝึก ผลของการฝึกเริ่มได้ตั้งแต่วันที่ลงมือด้วยวิธีที่ถูกต้อง

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

เรื่องของสุเมธาเป็นตัวอย่างของการตัดสินใจเรื่องสำคัญในชีวิตด้วยความมั่นคงและด้วยเหตุผล นางไม่ได้หนีออกจากบ้าน ไม่ได้ดูหมิ่นพ่อแม่หรือคู่หมั้น แต่ขออนุญาตซ้ำ ๆ อธิบายเหตุผลอย่างละเอียด และแสดงความตั้งใจให้เห็นจนอีกฝ่ายเข้าใจเอง

ในชีวิตปัจจุบัน หลายคนต้องเลือกทางที่ครอบครัวไม่ได้คาดหวัง เช่น เลือกสาขาที่เรียน อาชีพ หรือวิถีชีวิต บทเรียนจากสุเมธาคือ รู้ชัดว่าตนต้องการอะไรและเพราะอะไร แล้วสื่อสารด้วยความเคารพและอดทน

ถ้อยคำในคาถาเรื่องความปฏิกูลของร่างกายและโทษของกามเป็นภาษาของผู้มุ่งออกบวชซึ่งพูดอย่างเข้มข้น ผู้อ่านทั่วไปไม่จำเป็นต้องรังเกียจร่างกายหรือชีวิตครอบครัว สิ่งที่นำมาใช้ได้คือการไม่ปล่อยให้ความสะดวกสบายหรือความคาดหวังของคนอื่นเป็นผู้ตัดสินชีวิตแทนเรา

เข้าสู่ระบบเพื่อบันทึกการอ่าน