เถรีคาถาบทสั้น: ไม่สายและไม่อ่อนแอเกินไปที่จะเป็นอิสระ
ข้อปฏิบัติ

เถรีคาถาบทสั้น: ไม่สายและไม่อ่อนแอเกินไปที่จะเป็นอิสระ

เถรีคาถา

คาถาสั้น ๆ ของภิกษุณีหลายรูป ทั้งผู้พ้นจากงานบ้านและสามีที่กดทับ ผู้บวชเมื่อแก่ ผู้ป่วยหนักที่ยังขึ้นภูเขา ผู้ใจไม่สงบมานานถึง ๒๕ ปี และผู้ถูกบอกว่าเป็นหญิงจึงบรรลุไม่ได้ — ทุกรูปพบว่าอิสรภาพของใจยังเป็นไปได้

๘ ข้อ

ในเถรีคาถา เอกกนิบาต ทุกนิบาต และติกนิบาต ขุททกนิกาย รวบรวมคาถาสั้น ๆ ของภิกษุณีหลายรูป บางบทเป็นพระพุทธโอวาทที่ตรัสสอนภิกษุณี บางบทเป็นคำที่พระเถรีกล่าวถึงการหลุดพ้นของตนเอง

เมื่ออ่านรวมกันจะเห็นเรื่องที่ซ้ำกันอยู่ คือผู้หญิงที่มีข้อจำกัดต่าง ๆ ทั้งงานหนักในบ้าน ความชรา ความเจ็บป่วย ใจที่ฟุ้งซ่านมานานหลายปี และคำดูแคลนว่าผู้หญิงมีปัญญาน้อย แต่ทุกรูปยังเดินต่อจนใจสงบและเป็นอิสระ

หน้านี้เลือกคาถาของพระมุตตา พระสุมนาผู้บวชเมื่อแก่ พระจิตตาและพระเมตติกา พระทันถิกา พระอุตตมา พระสามาอีกรูปหนึ่ง พระโสมา และพระพุทธโอวาทแก่พระดิสสา

  1. ๑

    พ้นจากของคดสามอย่าง ตีหิ ขุชฺเชหิ มุตฺติยา

    พระมุตตากล่าวว่า เราหลุดพ้นดีแล้วจากของคดสามอย่าง คือ ค่อมเพราะครก ค่อมเพราะสาก และค่อมเพราะสามี และหลุดพ้นจากความเกิดและความตาย ถอนตัณหาที่นำไปสู่ภพได้แล้ว นางเริ่มจากอิสรภาพจากงานที่กดทับ แล้วไปจบที่อิสรภาพของใจ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ลองเขียนรายการ "ของคด" ในชีวิตเรา สิ่งที่ทำซ้ำ ๆ จนหลังค่อมใจ แล้วเลือกหนึ่งอย่างที่ปลดออกหรือทำให้เบาลงได้

  2. ๒

    บวชเมื่อแก่ก็นอนเป็นสุขได้ สุขํ ตฺวํ วุฑฺฒิเก เสหิ

    คาถาสอนพระสุมนาผู้บวชเมื่อแก่ว่า ท่านจงทำจีวรจากท่อนผ้า นุ่งห่มแล้วนอนให้สบายเถิด เพราะราคะของท่านสงบแล้ว ท่านเป็นผู้เย็นใจ ดับสนิทแล้ว ความสุขนี้ไม่ต้องใช้ผ้าเนื้อดีหรือความเยาว์วัย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าคิดว่าเริ่มฝึกใจตอนนี้สายไปแล้ว ให้นึกถึงพระสุมนา ความสงบไม่ได้เลือกอายุ

  3. ๓

    ถือไม้เท้าก็ยังขึ้นภูเขา ปพฺพตํ อภิรูหิย

    พระจิตตากล่าวว่า เราผอม ป่วยหนัก ทุพพลภาพ ต้องถือไม้เท้าไป แต่ก็ยังขึ้นภูเขา วางผ้าสังฆาฏิ คว่ำบาตร นั่งบนภูเขาแล้วทำลายกองความมืดได้ พระเมตติกาก็กล่าวคล้ายกันว่า ตนมีกำลังน้อย ผ่านวัยสาวไปแล้ว แต่ขึ้นภูเขานั่งจนจิตหลุดพ้น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ในวันที่ร่างกายไม่พร้อม ทำเท่าที่ทำได้ แม้เพียงนั่งหายใจอย่างมีสติห้านาที ก็เป็นการ "ขึ้นภูเขา" ในแบบของเรา

  4. ๔

    เรียนจากช้างที่ถูกฝึก อทนฺตํ ทมิตํ ทิสฺวา

    พระทันถิกาออกจากที่พักกลางวันบนภูเขาคิชฌกูฏ เห็นช้างขึ้นจากแม่น้ำ ควาญช้างบอกให้เหยียดเท้า ช้างก็เหยียดเท้าให้ขึ้นขี่ นางคิดว่าช้างที่ไม่เคยฝึกยังฝึกจนอยู่ในอำนาจของมนุษย์ได้ จึงเข้าป่าไปตั้งจิตให้เป็นสมาธิ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    สังเกตสิ่งธรรมดารอบตัวที่แสดงว่าการฝึกได้ผล เช่น เด็กหัดเดิน หรือสัตว์เลี้ยงที่เชื่อฟัง แล้วใช้เป็นกำลังใจว่าใจเราก็ฝึกได้

  5. ๕

    หาครูที่ไว้ใจได้แล้วลงมือตาม ยา เม สทฺธายิกา อหุ

    พระอุตตมากล่าวว่า ใจไม่อยู่ในอำนาจ จึงไม่สงบ ต้องออกจากวิหารสี่ห้าครั้ง นางจึงเข้าไปหาภิกษุณีผู้ที่ตนเชื่อถือได้ ท่านแสดงเรื่องขันธ์ อายตนะ และธาตุ นางฟังแล้วปฏิบัติตาม นั่งอยู่ด้วยปีติสุขตลอด ๗ วัน และทำลายกองความมืดได้ในวันที่ ๘

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าฝึกเองแล้ววนอยู่ที่เดิม ให้หาครูหรือกัลยาณมิตรที่ไว้ใจได้สักคน แล้วตั้งใจทำตามคำแนะนำอย่างจริงจังระยะหนึ่ง

  6. ๖

    ๒๕ ปีที่ใจไม่สงบก็ยังไม่สาย ปณฺณวีสติวสฺสานิ

    พระสามาอีกรูปหนึ่งกล่าวว่า ตั้งแต่บวชมา ๒๕ ปี ไม่เคยได้ความสงบใจเลย เพราะใจไม่อยู่ในอำนาจ เมื่อระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าแล้วเกิดความสังเวช นางยินดีในความไม่ประมาท จนสิ้นตัณหา และบอกว่านับจากวันนั้นถึงวันที่กล่าวคาถาเป็นวันที่ ๗

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าปฏิบัติมานานแล้วรู้สึกว่าไม่ก้าวหน้า อย่าเพิ่งเลิก กลับมาทบทวนคำสอนพื้นฐานอีกครั้งด้วยใจใหม่

  7. ๗

    ความเป็นหญิงจะทำอะไรได้ อิตฺถิภาโว โน กึ กยิรา

    มารกล่าวกับพระโสมาว่า ฐานะที่ฤๅษีบรรลุได้ยาก หญิงผู้มีปัญญาเพียงสององคุลีไม่อาจบรรลุได้ พระโสมาตอบว่า เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้ว ญาณเป็นไปอยู่ และเห็นธรรมโดยชอบ ความเป็นหญิงจะทำอะไรเราได้

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อมีคนบอกว่าเราทำไม่ได้เพราะเพศ อายุ หรือพื้นเพ ให้ตอบด้วยการลงมือทำสิ่งนั้นอย่างมั่นคง ไม่ต้องรับคำตัดสินนั้นมาเป็นของตน

  8. ๘

    อย่าให้โอกาสผ่านเลยไป ขโณ ตํ มา อุปจฺจคา

    พระพุทธเจ้าตรัสสอนพระดิสสาว่า เธอจงประกอบด้วยธรรมทั้งหลาย อย่าให้ขณะล่วงเลยเธอไป เพราะผู้ที่ปล่อยให้ขณะล่วงเลยไป ย่อมไปเศร้าโศกอยู่ในนรก

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อมีโอกาสทำความดีหรือฝึกใจในวันนี้ อย่าบอกตัวเองว่า "ไว้ค่อยทำ" โอกาสบางอย่างไม่กลับมาอีก

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

คาถาเหล่านี้สั้นพอจะจำไว้ใช้ในวันที่รู้สึกว่าตัวเองช้าเกินไป แก่เกินไป ป่วยเกินไป หรือถูกคนอื่นตัดสินว่าทำไม่ได้

บทเรียนที่ซ้ำกันคือ อย่าใช้ข้อจำกัดเป็นข้ออ้าง พระเถรีบางรูปต้องถือไม้เท้า บางรูปฝึกมา ๒๕ ปีโดยไม่เห็นผล แต่ยังไม่เลิก และบางรูปพบทางเมื่อได้ครูที่ไว้ใจได้หรือได้เห็นสิ่งธรรมดาอย่างการฝึกช้าง

คำว่า "พ้นจากสามี" ในคาถาของพระมุตตาเป็นเสียงของผู้หญิงในสังคมเมื่อสองพันกว่าปีก่อนที่ชีวิตแต่งงานกดทับ ไม่ได้หมายความว่าชีวิตคู่เป็นเรื่องไม่ดี ส่วนการที่ผู้ป่วยหรือผู้สูงอายุจะฝึกปฏิบัติ ก็ควรทำตามกำลังและดูแลความปลอดภัยของร่างกาย

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

ผู้ถือกฎที่ฉลาดกับที่เขลา: องค์คุณของพระวินัยธร

วินยธโร ปณฺฑิโตเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ

ปริวารเรียงคุณสมบัติของผู้ทรงวินัยไว้เป็นคู่ ๆ ว่าอย่างไรนับว่าเขลา อย่างไรนับว่าฉลาด ตั้งแต่ฟังให้จบก่อนตัดสิ…

อนุรุทธเถราปทาน: ประทีปพันดวงกับดวงตาที่มองเห็นไกล

อนุรุทฺธตฺเถราปทานํ

อดีตชาติของพระอนุรุทธะตามคัมภีร์อปทาน ผู้เห็นพระสุเมธพุทธเจ้าประทับเพ่งฌานอยู่โคนไม้ในที่สงัด จึงทูลขอถวายประท…

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้