เวสสันดรชาดก: ทานบารมีและการไม่ยึดติด
ใช้ในชีวิตประจำวัน

เวสสันดรชาดก: ทานบารมีและการไม่ยึดติด

เวสฺสนฺตรชาตกํ

พระเวสสันดรให้ช้างตัวประเสริฐจนถูกเนรเทศ ให้ทานระหว่างทาง ให้สองกุมารแก่ชูชก และให้พระนางมัทรีแก่ท้าวสักกะที่แปลงมา ก่อนทุกคนจะได้กลับมาพบกันพร้อมหน้า เป็นอุดมคติของทานในเรื่องพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่แบบอย่างให้ยกคนในครอบครัวให้ผู้อื่น

๗ ข้อ

เวสสันดรชาดกเป็นเรื่องที่ ๑๐ และเรื่องสุดท้ายของมหานิบาตชาดก ขุททกนิกาย ตัวบทในพระไตรปิฎกเป็นคาถาที่แบ่งเป็นตอน ตั้งแต่ทสพรคาถาไปจนถึงนครกัณฑ์ ในคาถาพระเวสสันดรขอพรว่าเมื่อสิ้นชาตินั้นขอไปเกิดในชั้นดุสิต แล้วมาเกิดเป็นมนุษย์อีกเพียงชาติเดียว เรื่องนี้จึงถือเป็นพระชาติสุดท้ายในทศชาติก่อนชาติที่ตรัสรู้ ประเพณีจัดเป็นการบำเพ็ญทานบารมี ส่วนรายละเอียดหลายอย่างที่เล่ากันมาจากอรรถกถา

ในคาถา พระนางผุสดีได้พร ๑๐ ประการจากท้าวสักกะ แล้วมาเป็นมเหสีพระเจ้าสญชัยแห่งสีพีรัฐ ประสูติพระเวสสันดรกลางถนนพ่อค้า เมื่อพราหมณ์มาขอช้างตัวประเสริฐ พระเวสสันดรก็ให้ ชาวสีพีโกรธจึงให้เนรเทศไปเขาวงกต พระองค์ขอเวลาให้มหาทานก่อน บอกพระนางมัทรีให้อยู่ดูแลลูก และตรัสว่าจะไม่พาไปแม้นางทาสีที่ไม่เต็มใจไป แต่พระนางยืนยันจะไปเองแม้พระเจ้าสญชัยจะทัดทาน และพาชาลีกับกัณหาชินาไปด้วย ระหว่างทางพระองค์ยังให้ม้าและรถแก่ผู้ขอ

ชูชก พราหมณ์แก่ที่ภรรยาสาวเรียกร้องคนรับใช้ เดินทางไปเขาวงกต หลอกพรานเจตบุตรว่าเป็นทูต แล้วมาขอสองกุมารขณะพระนางมัทรีไปหาผลไม้ พระเวสสันดรให้ ชูชกผูกมัดและตีเด็กต่อหน้าพระองค์ พระองค์ทรงกรรแสงและคิดจะถือธนูไปชิงลูกคืน แต่ข่มใจไว้ พระนางมัทรีถูกเทวดาแปลงเป็นสัตว์ร้ายขวางทางจนค่ำ กลับมาตามหาลูกจนสลบ เมื่อรู้ความจริงจึงอนุโมทนา รุ่งเช้าท้าวสักกะแปลงเป็นพราหมณ์มาขอพระนางมัทรี พระเวสสันดรให้ พระนางไม่แสดงความขัดเคือง ท้าวสักกะคืนพระนางทันทีและถวายพร ชูชกพาเด็กไปถึงสีพีรัฐ พระเจ้าสญชัยไถ่หลานคืน ยอมรับว่าการเนรเทศเป็นความผิด แล้วยกทัพไปรับ ทุกคนได้พบกันพร้อมหน้าและกลับเข้าเมือง

อรรถกถาเล่าเพิ่ม เช่น ชูชกกินอาหารเกินประมาณจนถึงแก่ความตาย และประชุมชาดกว่าชาลีคือพระราหุล กัณหาชินาคือพระอุบลวัณณาเถรี ชูชกคือพระเทวทัต ในประเพณีไทย เรื่องนี้เรียกว่ามหาชาติ แบ่งเป็น ๑๓ กัณฑ์ตามตอนในคาถา มีการเทศน์มหาชาติและงานบุญพระเวสสืบมาจนปัจจุบัน และมีคติความเชื่อว่าผู้ฟังครบ ๑๓ กัณฑ์ในวันเดียวจะได้อานิสงส์มาก

  1. ๑

    ใจที่พร้อมให้ เวสฺสนฺตรชาตกํ

    ในคาถา พระเวสสันดรเล่าว่าตั้งแต่อายุ ๔ ขวบก็คิดว่าถ้ามีใครมาขอ แม้หัวใจหรือดวงตาก็จะให้ เมื่อพราหมณ์มาขอช้างตัวประเสริฐ พระองค์ก็ให้โดยไม่หวั่นไหว และเมื่อต้องออกจากเมืองก็ยังขอเวลาให้มหาทานก่อน

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ฝึกใจเปิดกว้างจากเรื่องเล็ก เช่น แบ่งของที่ตัวเองชอบ ให้เวลาช่วยคนอื่น หรือบริจาคของที่ยังดีอยู่ แทนการให้เฉพาะของที่ไม่ต้องการแล้ว

  2. ๒

    พระนางมัทรีเลือกเอง เวสฺสนฺตรชาตกํ

    พระเวสสันดรบอกให้พระนางมัทรีอยู่ในเมือง และตรัสว่าจะไม่พาไปแม้นางทาสีที่ไม่ปรารถนาจะไป พระเจ้าสญชัยก็ทัดทานถึงความลำบากในป่า แต่พระนางยืนยันว่าความสุขที่ปราศจากพระสวามีไม่ใช่สิ่งที่ตนต้องการ และพร้อมจะอดทนต่อภัยทั้งปวง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    การตัดสินใจเรื่องใหญ่ในครอบครัว เช่น ย้ายบ้านหรือเปลี่ยนงาน ควรบอกความลำบากที่จะเจอตามจริง และให้แต่ละคนได้เลือกด้วยตนเอง

  3. ๓

    ความโลภของชูชก เวสฺสนฺตรชาตกํ

    ชูชกออกเดินทางเพราะตกอยู่ในอำนาจของภรรยาสาวที่เรียกร้องคนรับใช้ ระหว่างทางโกหกว่าเป็นทูต เมื่อได้เด็กแล้วก็ผูกมัดและทุบตี และไม่ยอมพาเด็กไปหาพระอัยกาเพราะกลัวถูกลงโทษ อรรถกถาเล่าว่าเมื่อได้ทรัพย์มากมาย ชูชกกินอาหารเกินประมาณจนตาย

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความอยากที่ไม่รู้จักพอพาคนให้โกหก ทำร้ายผู้อ่อนแอ และทำลายตัวเองในที่สุด เมื่อรู้สึกว่า "ต้องได้อีก" ให้หยุดถามว่าพอแล้วหรือยัง

  4. ๔

    การให้ไม่ได้ไร้ความเจ็บปวด เวสฺสนฺตรชาตกํ

    คาถาไม่ได้เล่าว่าการให้นั้นง่าย พระเวสสันดรทรงกรรแสง ห่วงว่าลูกจะหิวจะเหนื่อย และคิดจะถือธนูไปชิงลูกคืน พระนางมัทรีตามหาลูกจนสลบ คร่ำครวญว่าการไม่เห็นลูกเป็นทุกข์ยิ่งกว่าถูกเนรเทศ

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ความไม่ยึดติดไม่ได้แปลว่าไม่มีความรู้สึก ยอมรับว่าการสูญเสียหรือการจากลาเจ็บปวด แล้วค่อย ๆ วางใจอย่างมีสติ

  5. ๕

    สิ่งที่รักยิ่งกว่าคือพระโพธิญาณ สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ

    คาถาให้พระพุทธเจ้าตรัสว่า เมื่อเป็นพระเวสสันดร บุตรทั้งสองไม่ใช่ที่ชัง พระนางมัทรีไม่ใช่ไม่เป็นที่รัก แต่สัพพัญญุตญาณเป็นที่รักยิ่งกว่า จึงให้สิ่งที่รัก นี่คืออุดมคติของพระโพธิสัตว์ในเรื่อง ไม่ใช่แบบอย่างให้ใครยกคนในครอบครัวให้ผู้อื่น

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถามตัวเองว่าเป้าหมายระยะยาวที่มีคุณค่าที่สุดคืออะไร แล้วยอมวางความสบายหรือของที่ติดใจซึ่งขวางทางนั้น โดยไม่เอาความเดือดร้อนของคนอื่นมาแลก

  6. ๖

    พรที่ขอเพื่อผู้อื่น เวสฺสนฺตรชาตกํ

    เมื่อท้าวสักกะคืนพระนางมัทรีและให้พร พระเวสสันดรขอให้พระบิดามารับกลับ ขอไม่ยินดีในการประหารและปล่อยนักโทษประหาร ขอเป็นที่พึ่งของคนทุกวัย ขอพอใจแต่ในภรรยาของตน ขอให้ลูกครองแผ่นดินโดยธรรม และขอให้เมื่อให้แล้วไม่เดือดร้อนใจภายหลัง

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    ถ้าได้ขอพรหนึ่งข้อ ลองดูว่าเราขอเพื่อตัวเองหรือเพื่อคนรอบข้าง แล้วเริ่มทำสิ่งที่ขอนั้นด้วยมือตัวเองตั้งแต่วันนี้

  7. ๗

    การยอมรับผิดและการคืนดี เวสฺสนฺตรชาตกํ

    พระเจ้าสญชัยตรัสทั้งกับหลานและกับพระเวสสันดรว่า การขับไล่ลูกผู้ไม่มีโทษเพราะคำของชาวสีพีเป็นกรรมชั่ว แล้วเสด็จไปรับด้วยพระองค์เอง ครอบครัวได้พบกันพร้อมหน้า ซึ่งในมหาชาติเรียกตอนนี้ว่ากัณฑ์ฉกษัตริย์

    นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

    เมื่อรู้ว่าตัดสินใจผิดต่อคนในครอบครัว การพูดตรง ๆ ว่าตนผิดแล้วลงมือแก้ไข เปิดทางให้คืนดีกันได้มากกว่าการเงียบ

ลองใช้ในชีวิตประจำวัน

เรื่องนี้ต้องอ่านให้ถูกบริบท พระเวสสันดรในเรื่องคือพระโพธิสัตว์ที่ตั้งใจบำเพ็ญทานให้ถึงที่สุดเพื่อพระโพธิญาณ คาถาเองให้พระองค์ตรัสว่า ลูกทั้งสองไม่ใช่ที่ชัง พระนางมัทรีไม่ใช่ไม่เป็นที่รัก แต่สัพพัญญุตญาณเป็นที่รักยิ่งกว่า ภาพนี้คือสัญลักษณ์ของการไม่ยึดติดแม้ในสิ่งที่รักที่สุด ไม่ใช่แบบอย่างให้ทำตามตรง ๆ

ในชีวิตจริง คู่ครองและลูกไม่ใช่ทรัพย์สินที่ใครจะยกให้ใครได้ พ่อแม่มีหน้าที่ปกป้องลูก การยกลูกหรือคู่ครองให้ผู้อื่น หรือปล่อยให้เด็กถูกทำร้าย ไม่ใช่ทาน และผิดทั้งศีลธรรมและกฎหมาย ในเรื่องเองทุกคนได้กลับคืนมาพร้อมหน้า พระเจ้าสญชัยไถ่หลานคืน และท้าวสักกะคืนพระนางมัทรีทันที

สิ่งที่นำมาใช้ได้จริงคือการฝึกให้โดยไม่หวงในสิ่งที่เป็นของเราจริง ๆ ทั้งทรัพย์ เวลา ความรู้ และการให้อภัย ควบคู่ไปกับความรับผิดชอบต่อคนที่ต้องพึ่งพาเรา

ที่มาในพระไตรปิฎก

คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง

หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ

เข้าสู่ระบบเพื่อรับ ๔๐ แต้มบุญจากการอ่านหน้านี้