เรื่องพระธนิยะ: กุฎีดินเผาและไม้หลวงที่ไม่มีใครให้

ในพระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาราชิกกัณฑ์ มีเรื่องต้นบัญญัติของปาราชิกข้อที่ ๒ ว่าด้วยการถือเอาของที่เจ้าของไม่ได้ให้ ขณะพระพุทธเจ้าประทับที่ภูเขาคิชฌกูฏ กรุงราชคฤห์ พระธนิยะ กุมภการบุตร ซึ่งชำนาญงานช่างหม้อมาก่อนบวช ทำกุฎีหญ้าอยู่ที่เชิงเขาอิสิคิลิ แต่ถูกคนหาหญ้าหาฟืนรื้อเอาหญ้าและไม้ไปถึงสามครั้ง ท่านจึงขยำโคลนทำกุฎีดินล้วนแล้วเผาจนเป็นสีแดงงาม พระพุทธเจ้าทรงเห็นแล้วติเตียนว่าไม่มีความเอ็นดูต่อสัตว์ รับสั่งให้รื้อ และห้ามภิกษุทำกุฎีดินล้วน

ต่อมาพระธนิยะไปขอไม้จากเจ้าพนักงานรักษาไม้ที่รู้จักกัน เจ้าพนักงานบอกว่ามีแต่ไม้หลวงที่สงวนไว้ซ่อมพระนครยามมีภัย ถ้าพระราชาพระราชทานจึงขนไปได้ พระธนิยะตอบว่าพระราชาพระราชทานแล้ว เจ้าพนักงานเชื่อเพราะคิดว่าสมณะศากยบุตรพูดจริง ภายหลังวัสสการพราหมณ์ตรวจพบ เจ้าพนักงานถูกจองจำ พระธนิยะไปเฝ้าพระเจ้าพิมพิสารและอ้างพระดำรัสครั้งขึ้นครองราชย์ที่ถวายหญ้า ไม้ และน้ำแก่สมณพราหมณ์ พระราชาตรัสว่าหมายถึงของในป่าที่ไม่มีใครหวงแหน แล้วปล่อยท่านไปพร้อมเตือนว่าอย่าทำอีก ประชาชนติเตียนว่าสมณะเหล่านี้แม้พระราชายังหลอกได้ พระพุทธเจ้าจึงทรงบัญญัติสิกขาบท และภายหลังทรงเพิ่มอนุบัญญัติเมื่อพระฉัพพัคคีย์ลักห่อผ้าของช่างย้อมแล้วอ้างว่าข้อห้ามมีเฉพาะในเขตบ้าน

สิกขาบทนี้เป็นวินัยของภิกษุ ซึ่งมีโทษถึงขาดจากความเป็นภิกษุ แต่เรื่องต้นบัญญัติให้บทเรียนแก่ทุกคน ทั้งความเอ็นดูต่อสัตว์เล็ก การไม่อ้างสิทธิ์ที่ไม่มีจริง และการรักษาความไว้วางใจที่ผู้อื่นมีต่อเรา