เขมาเถริยาปทาน: จากผู้หลงรูปสู่ผู้เลิศด้วยปัญญา
เขมาเถริยาปทานํพระนางเขมา มเหสีพระเจ้าพิมพิสาร ภูมิใจในรูปงามและไม่ยอมไปเฝ้าพระพุทธเจ้าเพราะกลัวถูกติรูป เมื่อถูกชวนไปชมเวฬุว…
ข้อปฏิบัติ
มหาประเทศ ๔: เมื่อไม่มีคำห้ามหรือคำอนุญาตเขียนไว้ ให้เทียบกับหลัก
ยํ ภิกฺขเว มยา อิทํ น กปฺปตีติ อปฺปฏิกฺขิตฺตํ
ตอนท้ายเภสัชชขันธกะ ภิกษุเกิดความลังเลว่าสิ่งใดทรงอนุญาต สิ่งใดไม่ทรงอนุญาต พระพุทธเจ้าจึงประทานหลักสำหรับอ้าง ๔ ข้อ ให้เทียบสิ่งที่ไม่ได้ระบุไว้กับสิ่งที่ควรและไม่ควร พร้อมเรื่องพระบวชเมื่อแก่ที่ให้ลูกไปรับจ้างตัดผมเพื่อหาของมาทำยาคูถวาย เรื่องพืชของสงฆ์ที่ปลูกในที่ของบุคคล และหลักของที่ระคนกัน
๗ ข้อ
ในเภสัชชขันธกะ มหาวรรค พระวินัยปิฎก ช่วงท้ายของขันธกะ หลังโรชะมัลละถวายผักสดและของขบฉันที่ทำด้วยแป้ง พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตผักสดและของที่ทำด้วยแป้งทุกชนิด แล้วเสด็จไปเมืองอาตุมา ที่นั่นมีภิกษุบวชเมื่อแก่รูปหนึ่งซึ่งเคยเป็นช่างกัลบก ให้บุตรชายสองคนถือเครื่องมือตัดผมไปรับจ้างตามบ้าน แลกเกลือ น้ำมัน ข้าวสาร และของขบฉัน มาทำยาคูถวาย พระพุทธเจ้าตรัสถามที่มาของยาคู แล้วทรงติเตียน
ต่อมาที่เมืองสาวัตถี ทรงอนุญาตผลไม้ทุกชนิด ทรงวางหลักเรื่องพืชของสงฆ์ที่ปลูกในที่ของบุคคลและพืชของบุคคลที่ปลูกในที่ของสงฆ์ เมื่อภิกษุเกิดความรังเกียจสงสัยในเรื่องต่าง ๆ ว่าสิ่งใดทรงอนุญาต สิ่งใดไม่ทรงอนุญาต จึงประทานหลักสำหรับอ้าง ๔ ข้อ ซึ่งฉบับแปลภาษาไทยตั้งหัวข้อว่ามหาประเทศ ๔ (มหาปเทส)
ขันธกะจบด้วยหลักเรื่องของที่รับประเคนแล้วระคนกันต่างประเภท ว่าบริโภคได้นานเท่าใด เรื่องทั้งหมดนี้เป็นระเบียบของภิกษุ บทเรียนสำหรับคนทั่วไปอยู่ที่วิธีคิดเมื่อเจอกรณีที่กฎเขียนไปไม่ถึง
-
๑
ทรงถามเมื่อถามแล้วมีประโยชน์ อตฺถสญฺหิตํ ตถาคตา ปุจฺฉนฺติ
ก่อนตรัสถามพระบวชเมื่อแก่ พระวินัยแทรกหลักไว้ว่า พระตถาคตทรงทราบอยู่ก็ตรัสถามบ้าง ไม่ตรัสถามบ้าง ทรงรู้กาลที่จะถาม ตรัสถามแต่สิ่งที่ประกอบด้วยประโยชน์ และทรงสอบถามภิกษุด้วยเหตุสองอย่าง คือเพื่อจะแสดงธรรม หรือเพื่อจะบัญญัติสิกขาบท
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันก่อนถามลูก น้อง หรือเพื่อนร่วมงานว่าทำอะไรไป ให้ถามตัวเองก่อนว่าถามเพื่อเข้าใจและแก้ไข หรือถามเพื่อจับผิด ถ้าเป็นอย่างหลัง ลองเปลี่ยนคำถาม
-
๒
ไม่ชักจูงผู้อื่นในสิ่งที่ไม่ควร น ภิกฺขเว ปพฺพชิเตน อกปฺปิเย สมาทเปตพฺพํ
พระบวชเมื่อแก่รูปนั้นให้บุตรชายสองคนไปรับจ้างตัดผมโกนผมตามบ้าน เพื่อหาเกลือ น้ำมัน ข้าวสาร และของขบฉัน มาทำยาคูถวาย เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทราบที่มา ก็ทรงติเตียนว่าบวชแล้วไฉนจึงชักจูงในสิ่งที่ไม่ควร แล้วทรงบัญญัติว่าบรรพชิตไม่พึงชักจูงทายกในสิ่งที่ไม่ควร และภิกษุที่เคยเป็นช่างกัลบกไม่พึงเก็บเครื่องตัดโกนผมไว้กับตัว
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันของดีที่อยากให้ใคร ถ้าต้องให้คนอื่นเหนื่อยหรือเสียหลักการเพื่อหามา ลองถามว่าผู้รับจะยินดีจริงไหมถ้ารู้ที่มา
-
๓
พืชของส่วนรวมบนที่ของส่วนตัว ภาคํ ทตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพานิ
มีกรณีที่พืชของสงฆ์ถูกปลูกในที่ของบุคคล และพืชของบุคคลถูกปลูกในที่ของสงฆ์ ทรงวางหลักว่าทั้งสองกรณีให้แบ่งส่วนให้แก่อีกฝ่ายก่อน แล้วจึงบริโภค
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเมื่อของส่วนตัวกับของส่วนรวมปนกัน เช่น ใช้อุปกรณ์ของบริษัททำงานส่วนตัว หรือปลูกผักในพื้นที่ส่วนกลาง ให้ตกลงแบ่งส่วนให้ชัดตั้งแต่ต้น
-
๔
ข้อที่ ๑: ไม่ได้ห้ามไว้ แต่เข้ากับสิ่งที่ไม่ควร อกปฺปิยํ อนุโลเมติ กปฺปิยํ ปฏิพาหติ
สิ่งใดที่ไม่ได้ทรงห้ามไว้ว่าไม่ควร แต่สิ่งนั้นเข้ากับสิ่งที่ไม่ควร ขัดกับสิ่งที่ควร สิ่งนั้นไม่ควร การที่ไม่มีคำห้ามจึงไม่ได้แปลว่าทำได้
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันกฎบริษัทห้ามรับเงินจากคู่ค้า แต่ไม่ได้เขียนเรื่องบัตรกำนัล บัตรกำนัลมีลักษณะเดียวกับเงิน จึงไม่ควรรับ
-
๕
ข้อที่ ๒: ไม่ได้ห้ามไว้ และเข้ากับสิ่งที่ควร กปฺปิยํ อนุโลเมติ อกปฺปิยํ ปฏิพาหติ
สิ่งใดที่ไม่ได้ทรงห้ามไว้ และสิ่งนั้นเข้ากับสิ่งที่ควร ขัดกับสิ่งที่ไม่ควร สิ่งนั้นควร ภิกษุไม่ต้องรังเกียจสงสัยจนทำอะไรไม่ได้
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันถ้าสิ่งใหม่มีลักษณะเหมือนสิ่งที่อนุญาตอยู่แล้ว ไม่ต้องกังวลเกินเหตุ ความเคร่งที่ไม่มีเหตุผลทำให้ตัวเองและคนรอบข้างเหนื่อยเปล่า
-
๖
ข้อที่ ๓ และ ๔: ไม่ได้อนุญาตไว้ ก็เทียบแบบเดียวกัน ยํ ภิกฺขเว มยา อิทํ กปฺปตีติ อนนุญฺญาตํ
สิ่งใดที่ไม่ได้ทรงอนุญาตไว้ว่าควร ถ้าเข้ากับสิ่งที่ไม่ควร ขัดกับสิ่งที่ควร สิ่งนั้นไม่ควร ถ้าเข้ากับสิ่งที่ควร ขัดกับสิ่งที่ไม่ควร สิ่งนั้นควร การที่ไม่มีคำอนุญาตจึงไม่ได้แปลว่าห้ามเสมอไป
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเวลาถกกันว่าอะไรทำได้หรือไม่ได้ อย่าหยุดแค่ว่ากฎไม่ได้เขียนไว้ ให้ถามต่อว่าสิ่งนี้เหมือนกับอะไรที่เรารู้อยู่แล้ว
-
๗
ของระคนกัน ใช้ได้ตามกำหนดของสิ่งที่อายุสั้นกว่า ตทหุปฏิคฺคหิตํ กาเล กปฺปติ วิกาเล น กปฺปติ
ขันธกะจบด้วยคำถามเรื่องของที่รับประเคนแล้วระคนกันต่างประเภท ทรงตอบว่ายามกาลิก สัตตาหกาลิก หรือยาวชีวิก ที่ระคนกับยาวกาลิกซึ่งรับประเคนในวันนั้น ควรในกาล ไม่ควรในวิกาล ที่ระคนกับยามกาลิก ควรชั่วยาม ส่วนยาวชีวิกที่ระคนกับสัตตาหกาลิก ควรตลอด ๗ วัน กล่าวคือของที่ปนกันแล้วใช้ได้ตามกำหนดของสิ่งที่มีกำหนดสั้นกว่า
นำไปใช้ในชีวิตประจำวันเมื่อผสมของที่มีวันหมดอายุต่างกัน ให้ถือวันหมดอายุที่เร็วที่สุด เป็นหลักง่าย ๆ ทั้งในครัวและในงานที่ต้องรวมข้อมูลจากหลายแหล่ง
ลองใช้ในชีวิตประจำวัน
มหาประเทศเป็นวิธีคิดที่ใช้ได้ทุกที่ที่มีกฎ ไม่มีกฎชุดไหนเขียนได้ครบทุกกรณี คนที่ถือว่าอะไรไม่ได้ห้ามไว้ก็ทำได้หมด กับคนที่ถือว่าอะไรไม่ได้อนุญาตไว้ก็ห้ามหมด ต่างก็พลาดคนละทาง หลักนี้ให้ถามว่าสิ่งใหม่นั้นเข้ากับฝั่งไหน และขัดกับฝั่งไหน
เรื่องพระบวชเมื่อแก่เตือนอีกด้านหนึ่งว่า เจตนาดีไม่ได้ทำให้วิธีการที่ไม่เหมาะกลายเป็นเรื่องเหมาะ ยาคูที่ตั้งใจถวายพระพุทธเจ้ายังถูกติเตียน เพราะได้มาด้วยการชักจูงคนอื่นในสิ่งที่ไม่ควร
เมื่อเจอเรื่องที่กติกาในบ้าน ที่ทำงาน หรือในชุมชนไม่ได้เขียนไว้ ลองเทียบว่ามันคล้ายกับสิ่งที่เคยห้ามเพราะเหตุผลอะไร หรือคล้ายกับสิ่งที่เคยอนุญาตเพราะเหตุผลอะไร แล้วเลือกตามเหตุผลนั้น แทนการเลือกตามความสะดวกของตัวเอง
ที่มาในพระไตรปิฎก
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
- เภสัชชขันธกะ: มหาประเทศ ๔ และกาลิกระคน ฉบับหลวง · เล่ม ๕ · หน้า ๑๐๒ เรื่องพระบวชเมื่อแก่ที่เมืองอาตุมา พืชของสงฆ์ มหาประเทศ ๔ และจบเภสัชชขันธกะ
หลักธรรมอื่นที่น่าสนใจ
วังคีสสังยุต: กวีผู้ฝึกใจตัวเอง
วงฺคีสสํยุตฺตํพระวังคีสะอดีตกวีเคยเกิดความกำหนัดเมื่อเห็นสตรี เคยเกิดความไม่ยินดี และเคยดูหมิ่นเพื่อนภิกษุด้วยความเก่งของตน …
ทำดีเพื่อให้คนชม: คดีตัวอย่างเรื่องอวดคุณวิเศษ
เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตีติภิกษุอยู่ป่า บิณฑบาต และเดินจงกรมด้วยตั้งใจว่าคนจักยกย่องเรา พระพุทธเจ้าตรัสว่ายังไม่ถึงปาราชิก แต่ห้ามทำอย่าง…
ปฏาจาราและกิสาโคตมี: เมื่อความสูญเสียมาถึง
ปฏาจารา กิสาโคตมีสองภิกษุณีผู้ผ่านการสูญเสียคนรักอย่างหนัก พระพุทธเจ้าไม่ได้บอกให้เลิกเศร้า แต่ค่อย ๆ พาให้เห็นว่าความตายเป็นเร…