โกสัมพิขันธกะ: สงฆ์ที่แตกกันกลับมาพร้อมเพรียงได้อย่างไร

ในโกสัมพิขันธกะ มหาวรรค พระวินัยปิฎก เล่าว่าภิกษุเมืองโกสัมพีแตกเป็นสองฝ่าย ฝ่ายหนึ่งยก (ลงอุกเขปนียกรรม) ภิกษุรูปหนึ่งฐานไม่เห็นอาบัติ อีกฝ่ายหนึ่งสนับสนุนภิกษุผู้ถูกยก ต่างฝ่ายต่างทำอุโบสถแยกกัน ต่อมาทะเลาะกันถึงขั้นลงไม้ลงมือในโรงฉันและในละแวกบ้าน จนชาวบ้านติเตียน พระพุทธเจ้าเสด็จไปห้ามว่า "อย่าเลย ภิกษุทั้งหลาย อย่าบาดหมาง อย่าทะเลาะ อย่าวิวาทกัน" แต่ภิกษุฝ่ายอธรรมวาทีรูปหนึ่งทูลให้พระองค์ทรงขวนขวายน้อย อยู่เป็นสุขไปเถิด พวกตนจะปรากฏไปด้วยความบาดหมางนั้นเอง ในที่สุดพระองค์จึงเสด็จหลีกไป

ชาวบ้านโกสัมพีเห็นว่าภิกษุเหล่านี้ทำให้พระพุทธเจ้าต้องเสด็จจากไป จึงพร้อมใจกันไม่ไหว้ ไม่ลุกรับ และไม่ใส่บาตร ภิกษุเหล่านั้นจึงเดินทางไปเมืองสาวัตถีเพื่อขอให้พระพุทธเจ้าช่วยระงับเรื่อง ทั้งพระสารีบุตร พระเถระอีกหลายรูป พระมหาปชาบดีโคตมี อนาถบิณฑิกเศรษฐี และนางวิสาขา ต่างทูลถามว่าควรปฏิบัติต่อภิกษุเหล่านี้อย่างไร

คำตอบของพระพุทธเจ้าไม่ใช่การประกาศว่าใครถูก แต่ทรงให้เครื่องมือแยกแยะ ให้ฟังทั้งสองฝ่าย ให้จัดที่พักและแบ่งของอย่างเป็นธรรม จนภิกษุผู้ถูกยกพิจารณาธรรมวินัยแล้วยอมรับเองว่าตนต้องอาบัติจริง สงฆ์จึงรับกลับเข้าหมู่และทำสังฆสามัคคี ท้ายขันธกะพระอุบาลีทูลถาม แล้วทรงแยกสามัคคีที่ได้แต่รูปแบบ ออกจากสามัคคีที่ได้ทั้งเนื้อหาและรูปแบบ