อุปมาสายพิณ: ความเพียรพอดี
โสณสุตฺตํ · วีณูปมาความเพียรที่ตึงเกินไปทำให้ฟุ้งซ่าน หย่อนเกินไปทำให้เกียจคร้าน — คำสอนที่พระพุทธเจ้าให้พระโสณะผู้เพียรจนเท้าแตก
เอวํ มํ ชโน สมฺภาเวสฺสตีติ
ภิกษุอยู่ป่า บิณฑบาต และเดินจงกรมด้วยตั้งใจว่าคนจักยกย่องเรา พระพุทธเจ้าตรัสว่ายังไม่ถึงปาราชิก แต่ห้ามทำอย่างนั้น ส่วนคำพูดเดียวกันจะผิดหรือไม่ ทรงถามก่อนว่าคิดอย่างไร
ในอนาปัตติวารและวินีตวัตถุของปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ มหาวิภังค์ พระวินัยปิฎก เล่ม ๑ เป็นการรวมคดีตัวอย่างที่ภิกษุเกิดความรังเกียจ คือความไม่สบายใจว่าตนอาจต้องอาบัติแล้ว จึงกราบทูลให้พระพุทธเจ้าวินิจฉัย สิกขาบทข้อนี้ห้ามภิกษุอวดอุตตริมนุสสธรรม คือคุณวิเศษเหนือมนุษย์สามัญ เช่น ฌาน มรรค ผล ที่ตนไม่มีจริง
อนาปัตติวารระบุผู้ไม่ต้องอาบัติไว้หกจำพวก คือผู้สำคัญว่าได้บรรลุ ผู้ไม่ประสงค์จะกล่าวอวด ผู้วิกลจริต ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ผู้กระสับกระส่ายเพราะเวทนา และผู้เป็นต้นบัญญัติ คำถามที่ทรงใช้ซ้ำแทบทุกคดีคือ ดูกรภิกษุ เธอคิดอย่างไร แล้วทรงวินิจฉัยตามคำตอบนั้น
กลุ่มคดีที่น่าสนใจที่สุดสำหรับคนทั่วไปคือกลุ่มที่ภิกษุไม่ได้พูดอวดตรง ๆ เลย แต่จัดท่าทีและการปฏิบัติของตนไว้ให้คนเห็นแล้วยกย่อง กับกลุ่มที่พูดอ้อม ๆ ให้คนเข้าใจเอาเองว่าหมายถึงตน ท้ายเล่มยังมีเรื่องเปรตที่พระมหาโมคคัลลานะเห็นระหว่างลงจากภูเขาคิชฌกูฏอีกหลายเรื่อง ซึ่งไม่ได้กล่าวถึงในหน้านี้
ภิกษุรูปหนึ่งอวดอ้างคุณวิเศษด้วยสำคัญว่าตนได้บรรลุแล้ว ภายหลังไม่สบายใจว่าจะต้องปาราชิกหรือไม่ พระพุทธเจ้าตรัสว่า ไม่ต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าได้บรรลุ ความผิดของสิกขาบทนี้อยู่ที่การรู้อยู่ว่าไม่จริงแล้วยังพูด ไม่ใช่อยู่ที่การประเมินตัวเองผิด
ถ้าเคยพูดเกินจริงเพราะเข้าใจผิดจริง ๆ ให้แก้ให้ถูกเมื่อรู้ตัว ไม่ต้องลงโทษตัวเองราวกับตั้งใจโกหก
ภิกษุรูปหนึ่งอยู่ป่าด้วยตั้งใจว่าคนจักยกย่องเราด้วยวิธีนี้ และคนก็ยกย่องจริง พระพุทธเจ้าตรัสว่าไม่ต้องอาบัติปาราชิก แต่รับสั่งว่าภิกษุไม่พึงอยู่ป่าด้วยตั้งใจเช่นนั้น ผู้ใดทำ ต้องอาบัติทุกกฏ แล้วตรัสอย่างเดียวกันกับการเที่ยวบิณฑบาต
เลือกทำสิ่งที่ยากเพราะมันถูก ไม่ใช่เพราะมันดูดี ลองทำความดีสักอย่างในสัปดาห์นี้โดยไม่บอกใครเลย
ทรงแสดงต่อไปครบทั้งสี่อิริยาบถ คือภิกษุเดินจงกรม ยืน นั่ง และนอน ด้วยตั้งใจว่าคนจักยกย่องเราด้วยวิธีนี้ ทุกกรณีไม่ต้องอาบัติปาราชิก แต่ต้องอาบัติทุกกฏ เพราะเป็นการใช้รูปแบบของการปฏิบัติมาเรียกคำชม
สังเกตว่าเราทำงานหนักขึ้นตอนหัวหน้าเดินผ่านหรือเปล่า ถ้าใช่ ให้ตั้งใจทำแบบเดียวกันในเวลาที่ไม่มีใครดู
ภิกษุรูปหนึ่งพูดว่า พวกภิกษุสัทธิวิหาริกของอุปัชฌาย์ของพวกเราล้วนเป็นพระอรหันต์ อีกรูปหนึ่งพูดว่า พวกอันเตวาสิกของอุปัชฌาย์ของพวกเราล้วนมีฤทธิ์มาก เมื่อทรงถามว่าคิดอย่างไร ทั้งสองตอบว่ามีความประสงค์จะพูดอวด ตรัสว่าไม่ต้องปาราชิก แต่ต้องถุลลัจจัย
ระวังการยกย่องกลุ่มที่ตัวเองสังกัดเพื่อให้ตัวเองดูดีไปด้วย ถ้าจะชมทีม ให้ชมโดยไม่ต้องบอกว่าเราอยู่ในทีมนั้น
ภิกษุรูปหนึ่งบอกอุบาสกว่า ภิกษุผู้อยู่ในวิหารของท่านนั้นเป็นพระอรหันต์ ทั้งที่ตนเองเป็นผู้อยู่ในวิหารนั้น อีกรูปหนึ่งบอกว่า ภิกษุที่ท่านบำรุงด้วยจีวรบิณฑบาตนั้นเป็นพระอรหันต์ ทั้งที่อุบาสกบำรุงตนอยู่ เมื่อทรงถาม ทั้งสองตอบว่าประสงค์จะพูดอวด จึงต้องอาบัติถุลลัจจัย
อย่าเล่าคำชมของคนอื่นในจังหวะที่ทุกคนจะเข้าใจว่าเป็นคำชมเรา ถ้าอยากให้เขารู้ผลงานจริง ให้บอกตรง ๆ ว่าเราทำอะไร
ภิกษุอาพาธหลายรูปถูกถามว่ามีคุณวิเศษหรือไม่ แล้วตอบว่า ผมไม่กลัวต่อความตาย หรือ อันปุถุชนไม่สามารถจะอดกลั้นเวทนานี้ได้ บางรูปตอบว่าไม่ได้ประสงค์จะพูดอวด ทรงตรัสว่าไม่ต้องอาบัติ บางรูปตอบว่าประสงค์จะพูดอวด ทรงตรัสว่าต้องถุลลัจจัย คำพูดเหมือนกัน แต่คำตอบเรื่องเจตนาต่างกัน
ก่อนเล่าเรื่องความอดทนหรือความสำเร็จของตัวเอง ให้หยุดถามหนึ่งคำถามว่า เล่าเพื่อให้เขาได้อะไร หรือเล่าเพื่อให้เขาชม
พราหมณ์คนหนึ่งนิมนต์ภิกษุแล้วเรียกว่า นิมนต์พระอรหันต์ทั้งหลายจงมาเถิด จงนั่งเถิด จงฉันเถิด ภิกษุเหล่านั้นไม่สบายใจว่าตนไม่ได้เป็นพระอรหันต์ แล้วกราบทูลถาม ตรัสว่าไม่เป็นอาบัติ เพราะเขากล่าวด้วยความเลื่อมใส
ไม่ต้องรู้สึกผิดกับทุกคำชมที่ได้รับ แต่ถ้าคำชมนั้นจะทำให้เขาตัดสินใจผิด ให้แก้ให้ตรงทันที
ภิกษุจำนวนมากจำพรรษาในอาวาสหนึ่งแล้วตั้งกติกากันไว้ว่า ภิกษุใดหลีกไปจากอาวาสนี้ก่อน พวกเราจักรู้กันว่าภิกษุนั้นเป็นพระอรหันต์ ภิกษุรูปหนึ่งหลีกไปก่อนด้วยตั้งใจว่าให้คนเข้าใจว่าตนเป็นพระอรหันต์ ภายหลังไม่สบายใจจึงกราบทูล ตรัสว่าเธอต้องอาบัติปาราชิกแล้ว
อย่าเข้าร่วมข้อตกลงที่ออกแบบไว้เพื่อสร้างภาพให้กันและกัน เช่น การชมกันไปมาตามรอบเพื่อให้คะแนนประเมินสวยงาม
คดีเหล่านี้พูดถึงสิ่งที่คนสมัยนี้เจอทุกวัน คือการทำดีเพื่อให้คนเห็น การถ่ายรูปงานอาสาก่อนลงมือ การเล่าความสำเร็จของทีมในจังหวะที่ทุกคนจะเข้าใจว่าเป็นผลงานเรา พระพุทธเจ้าไม่ได้ตรัสว่าการทำดีเหล่านั้นเสียหาย แต่ตรัสว่าอย่าทำด้วยความตั้งใจแบบนั้น
สิ่งที่ชัดมากคือ การกระทำภายนอกอย่างเดียวกันอาจไม่เป็นอาบัติเลยหรือเป็นอาบัติหนัก ขึ้นอยู่กับคำตอบเดียวว่ามีความประสงค์จะพูดอวดหรือไม่ นี่เป็นแบบฝึกหัดที่ทำได้ทุกวัน คือถามตัวเองก่อนโพสต์หรือก่อนเล่าว่า เรากำลังแบ่งปันหรือกำลังหาคำชม
อีกด้านหนึ่งที่ให้ความสบายใจคือ ภิกษุที่พราหมณ์เรียกว่าพระอรหันต์แล้วไม่สบายใจ ทรงตรัสว่าไม่เป็นอาบัติ เพราะเขากล่าวด้วยความเลื่อมใส เราไม่ต้องรับผิดชอบทุกคำชมที่คนอื่นให้ ขอเพียงอย่าไปจัดฉากให้เขาชม และอย่าเงียบรับคำชมที่รู้อยู่ว่าไม่จริงเพื่อให้ได้ประโยชน์
คลิกเพื่อไปอ่านเนื้อหาจริงในหน้าที่อ้างถึง
ความเพียรที่ตึงเกินไปทำให้ฟุ้งซ่าน หย่อนเกินไปทำให้เกียจคร้าน — คำสอนที่พระพุทธเจ้าให้พระโสณะผู้เพียรจนเท้าแตก
สี่สิกขาบทเรื่องการเดินทาง คือไม่ไปในเส้นทางที่รู้กันว่ามีภัยโดยไม่มีหมู่เกวียนไปด้วย ทั้งในรัฐและนอกรัฐ ไม่จา…
สุภมาณพถามว่าฆราวาสหรือนักบวชที่ทำกุศลได้สำเร็จ พระพุทธเจ้าตรัสว่าทั้งสองฝ่ายสำเร็จได้ถ้าปฏิบัติถูก ทรงชี้ว่าธ…
สามะเลี้ยงพ่อแม่ตาบอดในป่า ถูกพระเจ้าปิลยักษ์ยิงด้วยลูกศรอาบยาพิษขณะแบกหม้อน้ำ แต่ห่วงพ่อแม่ยิ่งกว่าบาดแผลของต…