อนุโลม. เมื่อ นิสสยปัจจัย๑ ตั้งอยู่โดยเป็นปัจจนียะ วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ย่อมไม่ตั้งอยู่โดยอนุโลม. เมื่อ อาหารปัจจัย หรือ อินทริยปัจจัย ตั้งอยู่

โดยเป็นปัจจนียะ เหตุปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย ย่อมไม่ตั้งอยู่โดยอนุโลม. แต่เมื่อ อารัมมณปัจจัย ตั้งอยู่โดยเป็นปัจจนียะ อธิปติปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัยย่อมไม่ตั้งอยู่ โดยอนุโลม อนึ่ง อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย

ย่อมมีไม่ได้. โดยอุบายนี้ ในที่ทุกสถานพึงทราบวิสัชนาที่มีได้และมีไม่ได้

ไว้แล้ว พึงขยายวาระทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งวิสัชนาที่มีได้.

วาระทั้งหลายว่า อนนฺตเร สตฺต ในอนันตรปัจจัย มี ๗ วาระ ใน ติมูลกนัย เป็นต้น แม้ทั้งหมดได้ในทุมูลกนัยนั่นเอง ส่วนใน สัตตมูลกนัยเป็นต้น คำว่า นสหชาตปจฺจยา นิสฺสเย ตีณิ เพราะนสหชาตปัจจัย ในนิสสยปัจจัย มี ๓ วาระ คือ วาระ ๓ ใน วัตถุนิสสยปัจจัย ด้วยอำนาจปุเรชาตะ. วิสัชนา ๒ วาระในกัมม- ปัจจัย ด้วยอำนาจนานากขณิกกัมมปัจจัย. วิสัชนา ๑ วาระในอาหาร- ปัจจัย ด้วยอำนาจกพฬีการาหาร. วิสัชนา ๑ วาระ ในอินทริยปัจจัย

ด้วยอำนาจรูปชีวิตินทรีย์. ในวิปปยุตตปัจจัย ธรรมทั้งหลายมีกุศล

เป็นต้น อันมีอัพยากตะเป็นที่สุดถึงแล้วโดยลำดับด้วยคำว่า ตีณิ คือ ๓ วาระ ด้วยอำนาจปัจฉาชาตปัจจัย. คำว่า อตฺถิ อวิคตเสุ ปญฺจ ใน อัตถิและอวิคตปัจจัย มี ๕ วาระ ความว่า วิสัชนา ๓ วาระเหล่านั้นด้วย และวิสัชนา ๒ เหล่านี้คือ กุสลาพฺยากตา อพฺยากตสฺส, อกุสลาพฺยา-

๑. ใจความในประโยคนี้ทั้งหมด ขัดต่อสภาวะและพระบาลีข้อ ๑๐๔๘ และข้อ ๑๐๕๑ แต่จำต้อง

แปลตามบาลีอรรถกถาซึ่งตรงกันทั้งของไทยและของพม่า.